Ömer Günay
Avukat-Maden Mühendisi
Faaliyetlerin Durdurulması Kararı
Soma Termik Santrali Elektrik Üretim A.Ş. tarafından yapılan resmi duyuru ve Sermaye Piyasası Kurulu’na (SPK) iletilen özel durum açıklaması uyarınca, santralin üretim faaliyetlerinin durdurulmasına karar verilmiştir. Bu karar, geçici bir duraklamadan ziyade, derinleşen finansal imkansızlıklar ve operasyonel engellerin sonucudur.
Kararın Temel Gerekçeleri
Santralin faaliyetlerini durdurma noktasındaki hukuki ve ekonomik sebepler şunlardır:
- Finansal Sürdürülebilirlik Krizi: İşletmeci firmanın (Konya Şeker/Anadolu Birlik Holding) yaklaşık 67,8 milyar TL’yi aşan borç yükü altında olduğu ve bu durumun nakit akışını yönetilemez hale getirdiği bildirilmiştir.
- Kömür Tedarik Problemleri: Türkiye Kömür İşletmeleri (TKİ) tarafından kömür sevkiyatının durdurulması, tesisin temel hammadde erişimini kesmiş ve üretim sürekliliğini imkansız kılmıştır.
- Teşvik Mekanizmalarından Mahrumiyet: Santralin “Kapasite Destek Mekanizması” dışında kalması, operasyonel maliyetlerin karşılanamamasına ve şirketin ağır zarara uğramasına sebebiyet vermiştir.
- Hukuki Süreçler: Şirket aleyhine başlatılan icra takipleri ve çevre mevzuatına uyum konusundaki cezai müeyyideler, faaliyetlerin devamını hukuken zorlaştırmıştır.
Sosyo-Ekonomik ve Teknik Etkiler
- Bölgesel Isıtma Sistemi (BIS): Soma’da binlerce konutun ısınma ihtiyacı santralden sağlanan atık ısı ile karşılanmaktadır. Üretimin durması, kış mevsiminin devam ettiği bu süreçte ciddi bir ısınma krizini (insani bir mağduriyet riski) beraberinde getirmiştir.
- İstihdam: Karar doğrultusunda, asgari teknik personel haricindeki çalışanların ücretsiz izne çıkarıldığı bildirilmiştir. Bu durum, bölgedeki iş gücü piyasası ve sosyal barış üzerinde negatif bir baskı oluşturmaktadır.
- Devir ve Yapılandırma Senaryoları: Mevcut veriler, santralin tamamen kapatılmasından ziyade, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı koordinasyonunda üçüncü bir yatırımcıya devri veya borçların tasfiyesi yoluyla yeniden yapılandırılmasının hedeflendiğini göstermektedir.
İşçi Hakları ve İş Hukuku Bakımından Problemler
Şirketin çalışanları “ücretsiz izne” çıkarma kararı, 4857 sayılı İş Kanunu ve ilgili mevzuat açısından ciddi tartışmaları beraberinde getirmiştir:
- Ücretsiz İzin Dayatması: İş hukukunda ücretsiz izin, kural olarak işçinin rızasına bağlıdır. İşverenin tek taraflı olarak çalışanları ücretsiz izne ayırması, iş akdinin işveren tarafından haksız feshi anlamına gelebilir.
- Kıdem ve İhbar Tazminatı Riskleri: Yaklaşık 1.000 personelin (ve alt yüklenicilerle birlikte toplam 2.500 civarı çalışanın) tazminat haklarının, şirketin mevcut mali portresi (yüksek borçluluk oranı) nedeniyle ödenememe riski bulunmaktadır.
- Sendikal Girişimler: Tes-İş ve Maden-İş sendikaları, sürecin bir “işletme devri” mi yoksa “tasfiye” mi olduğunu netleştirmek üzere hukuki girişimlerde bulunmuş, işçilerin mağduriyetinin önlenmesi adına devletin “rödovans” (işletme hakkı devri) sözleşmesini feshederek tesisi geri almasını talep etmektedir.
Bölgesel Isıtma Sistemi ve İnsani Kriz
Soma’da yaklaşık 15.000 konut, kamu binaları ve okullar, santralden gelen atık ısıyla ısınmaktadır. Üretimin durmasıyla birlikte ortaya çıkan bu durum, “hizmetin sürekliliği” ilkesiyle çelişmektedir:
- Belediye ve Valilik Müdahalesi: Soma Belediyesi ve Manisa Valiliği koordinasyonunda, ısınma sisteminin tamamen çökmemesi için acil eylem planları devreye alınmıştır. Ancak sistemin teknik yapısı gereği, elektrik üretimi (türbinlerin dönmesi) olmadan sürdürülebilir bir ısı transferi mümkün görülmemektedir.
- Alternatif Isınma Sorunu: Şehrin altyapısının bireysel ısınma yöntemlerine (doğalgaz veya kömür sobası) kısa sürede dönüştürülmesi lojistik ve ekonomik olarak imkansızdır. Bu durum, bölgede halk sağlığı ve barınma hakkı ihlali riski doğurmuştur.
Kamu Erkinin (Devletin) Müdahale Seçenekleri
Hukuki doktrinde “kamu hizmetinin aksaması” durumunda devletin müdahale yetkisi bulunmaktadır:
- Devir Sözleşmesinin Feshi: TKİ (Türkiye Kömür İşletmeleri), şirketin yükümlülüklerini yerine getirememesi gerekçesiyle sözleşmeyi feshedip santralin işletmesini geçici olarak devralabilir.
- Geçici Yönetim Atanması: Şirketin mali yapısının kamu düzenini bozacak seviyeye gelmesi durumunda, Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı denetiminde bir yönetim modeli oluşturulması gündemdedir.
- Ekonomik Paket: Yerel esnaf ve işçiler için sosyal güvenlik primlerinin ertelenmesi veya kısa çalışma ödeneği benzeri desteklerin sağlanması hususunda siyasi makamlarla görüşmeler sürdürülmektedir.
Sonuç :
Soma örneği, İşletme Hakkı Devri modelinin, stratejik kamu hizmeti sunan tesislerde her zaman verimli sonuçlar doğurmadığını pekiştirmiştir. Kamu hizmetinin “süreklilik” ilkesi, özel sektörün “kârlılık” hedefiyle çatıştığında; denetim yetersizliği ve sermaye zayıflığı birleşince sistem kilitlenmektedir. Soma’daki tablo, bu modelin denetlenemeyen bir tekel yarattığını ve kriz anında devletin “üstlenici” olarak sahaya dönmek zorunda kaldığını ispatlamaktadır.
