Blog

Davos 2026 Zirvesi’nde yapay zekanın (YZ) sadece bir yardımcı araç olmaktan çıkıp, bağımsız hareket edebilen bir “kişilik/aktör” (Agentic AI) haline gelmesi, oturumların en derinlikli konusuydu. Küresel liderlerin ve teknoloji vizyonerlerinin bu konudaki tartışmalarını şu ana başlıklarla özetleyebiliriz:

1. “Agentic AI” (Ajan Yapay Zeka) Devrimi

• Bağımsız Karar Mekanizması: Artık sadece sorulara yanıt veren bir robot değil; karmaşık iş akışlarını planlayan ve gerçek dünyada işlem yapan “aktörler” tartışıldı.

• Görünmez Koltuk: Davos’un en çarpıcı yorumu; yönetim kurullarında artık “Algoritma” adında görünmez bir aktörün oturduğuydu. Karar verme yetkisi olan bir yapı, artık bir araç değil, bir otoritedir.

2. Yapay Zeka Kişiliği ve Etik Haklar

YZ’nin bir “kişilik” kazanması, beraberinde ahlaki faillik (moral agency) tartışmalarını getirdi. YZ’nin kendi etik anayasasını benimsemesi, bir aracın kullanım kılavuzundan çok, bir bireyin karakter inşasına benzetiliyor.

⛏️ Türk Madenciliğinde Paradigma Değişimi

Davos’ta ilan edilen bu yeni dönem, Türk madenciliği için hukuki, operasyonel ve ekonomik bir dönüm noktasıdır. Maden Hukuku ve işletmeciliği üzerindeki etkileri şu üç ana eksende analiz edebiliriz:

1. Operasyonel ve Ekonomik Dönüşüm: Araçtan “Maden Stratejisti”ne

Geleneksel sistemlerin aksine Ajan YZ, maden sahasında ve ofiste aktif bir “karar verici” olarak rol alıyor:

• Piyasa Odaklı Üretim Regülasyonu: YZ ajanları, borsadaki ürün değerlerini anlık takip ederek, kar marjının düştüğü anlarda üretimi regüle edecek tedbirleri otonom olarak alabilir.

• Dinamik Rezerv Yönetimi: Rezerv rakamlarının değerlendirilmesinde ve “ekonomiklik” kararı verilmesinde; anlık değişen maliyet ve fiyat parametrelerine göre çok hızlı stratejik tedbirler geliştirebilir.

• Özerk Karar Alma: Sensör verileriyle üretimi homojen tutmak için kazı alanını değiştirebilir veya tesis parametrelerini insan müdahalesi olmadan güncelleyebilir.

2. Hukuki Sorumluluk ve “Elektronik Kişilik” Çatışması

Yapay zekanın bir kişilik kazanması, Türk Maden Hukuku ve Borçlar Hukuku açısından kritik riskler barındırıyor:

• Kusursuz Sorumluluk ve İlliyet Bağı: TBK m. 66/71 uyarınca işletme sahibinin sorumluluğu esastır. Ancak, kendi anayasası olan bir YZ ajanı öngörülemez bir hata yaptığında sorumluluğun kime ait olduğu tartışmaya açılacaktır.

• İş Kazaları ve Teknik Nezaret: Bir YZ ajanı kararıyla (örn. göçük riski analizi hatası) kaza yaşanırsa; sorumluluk yazılımcıda mı, işletmecide mi, yoksa “elektronik kişiliği” olan sistemde mi olacaktır? Teknik nezaretçilerin sorumluluk sınırları yeniden tanımlanacaktır.

3. Stratejik Etki: “Sıvı Madencilik”

• Verimlilik Sıçraması: Öncü şirketler, YZ ajanları sayesinde maliyetlerde %15’e varan düşüşler sağlıyor. Türkiye’nin bu hıza yetişememesi, küresel piyasada rekabetçiliğini yitirmesine yol açabilir.

• ESG ve Finansman: YZ ajanları tarafından anlık denetlenen ve sürdürülebilirliği ispatlanan madenler, yeşil finansmana çok daha kolay ulaşacaktır.

Sonuç olarak; dünyada ve Türkiye’de madencilik artık sadece teknik bir gelişim değil, yapısal bir dönüşüm yaşıyor.

MADEN İŞLETME PROJELERİNDE REHABİLİTASYON: TEKNİK VE HUKUKİ SORUMLULUK REJİMİ

Ömer Günay
Avukat-Maden Mühendisi

1. ANAYASAL ÇERÇEVE VE MEŞRUİYET ZEMİNİ

Türk Maden Hukuku’nda rehabilitasyon, Anayasa’nın iki temel maddesi arasındaki hassas dengenin yasal ve zorunlu bir sonucudur. Bu denge, madenciliği bir “istila” hareketi olmaktan çıkarıp, “geçici bir kullanım” rejimine dönüştürür:
• Anayasa Madde 168 (Ekonomik Egemenlik ve İşletme Yetkisi): “Tabii servetler ve kaynaklar Devletin hüküm ve tasarrufu altındadır. Bunların aranması ve işletilmesi hakkı Devlete aittir.” Bu hüküm, yer altı kaynaklarının kamu yararı için ekonomiye kazandırılmasını emreder ve işletmeciye bu kaynağa erişim için meşru bir yetki tanımlar.
• Anayasa Madde 56 (Sağlıklı Çevre ve Koruma Ödevi): “Herkes, sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkına sahiptir… Çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek Devletin ve vatandaşların ödevidir.” Bu hüküm ise, 168. maddedeki işletme yetkisinin sınırını çizer: “Çıkardığın maden, çevreyi yok etme pahasına olamaz.”
Hukuki Sentez: “Geçici Tahsis, Kalıcı Restorasyon”
Bu iki madde arasındaki ilişki, rehabilitasyonu hukuki bir “borç” (liability) haline getirir. 168. madde işletmeciye toprağı “bozma” imtiyazı verirken; 56. madde bu bozmanın “geçici” olmasını ve faaliyet sonunda sahanın eski (veya daha iyi) haline getirilmesini şart koşar.
Geliştirilmiş Hukuki Sonuç: Rehabilitasyon, Anayasa’nın 168. maddesi uyarınca kullanılan “mülkiyet ve işletme hakkının”, Anayasa’nın 56. maddesi uyarınca doğaya ve gelecek nesillere ödenmesi gereken “asli ve ayni bir kefaretidir.” Bu dengeye göre; rehabilite edilemeyecek bir saha, anayasal olarak işletilemez; işletilen her saha ise anayasal olarak iade edilmek zorundadır.

2. MEVZUATLAR ARASI ENTEGRASYON: “HUKUKİ GÜVENLİK ZİNCİRİ”
Rehabilitasyon süreci, Maden Kanunu’nun diğer temel kanunlarla sadece temas etmesini değil, organik bir bütünlük içinde çalışmasını zorunlu kılar. Süreç, her biri farklı bir koruma amacına hizmet eden şu yasal sacayağı üzerine oturur:
A. Maden Kanunu (M. 13/3 ve Ek 10): Operasyonel Yetki ve Mali Sigorta
Maden Kanunu, rehabilitasyonun “nasıl yönetileceğini” ve “nasıl finanse edileceğini” belirler.
• Mali Sigorta: 13/3 maddesi, rehabilitasyonu bir niyetten çıkarıp nakdi bir teminata bağlar. Bu, doğaya karşı verilen borcun “mali kefaletidir”.
• Düzenleme Gücü: Ek 10. madde ise idareye (Bakanlık), değişen teknoloji ve çevresel ihtiyaçlara göre süreci yönetmeliklerle güncelleme çevikliği tanır.
B. Çevre Kanunu (2872 Sayılı Kanun, Ek M. 1): Ekolojik Sorumluluk Eşiği
Çevre Kanunu, rehabilitasyonun “kalitesini” ve “sınırlarını” çizer.
• Zararı Giderme İlkesi: Ek 1. madde, işletmeciyi sadece projeye uymakla değil; ortaya çıkan her türlü çevresel zararı durdurmak, gidermek ve azaltmakla yükümlü kılar.
• Kirleten Öder: Bu madde, maden projesi bittikten sonra bile devam eden “çevresel sorumluluğu” tesis eder. Rehabilitasyonun başarısı, Çevre Kanunu’ndaki kirlilik limitlerinin aşılıp aşılmadığı ile ölçülür.
C. Orman Kanunu (6831 Sayılı Kanun, M. 16): Ekosistem Restorasyonu
Orman Kanunu, sahanın “kimliğine” odaklanır.
• Üst Norm Özelliği: Orman alanlarında Maden Kanunu’nun teknik kuralları, Orman Kanunu’nun ekosistem bütünlüğü kurallarına boyun eğer.
• Fonksiyonel İade: 16. madde, sahanın sadece “düzlenmesini” değil, orman ekosisteminin (flora ve fauna) yeniden tesis edilebileceği bir altyapıya kavuşturulmasını emreder. Orman alanı, madencilikten önceki “karbon yutağı” ve “yaşam alanı” vasfına geri dönmek zorundadır.

Hukuki Sentez: Bütüncül Denetim Modeli
Bu üç kanun bir araya geldiğinde ortaya şu sonuç çıkar: İşletmeci; Maden Kanunu uyarınca parasını yatırıp projesini yapar, Çevre Kanunu uyarınca kirliliği sıfıra indirir ve Orman Kanunu uyarınca alanı ağaçlandırmaya hazır teslim eder. Bir projenin rehabilitasyon planı, bu üç kanundan sadece birine bile aykırı olsa, sistem bir bütün olarak kilitlenir ve faaliyet hukuken sakatlanır.

3. ÖZEL UYGULAMA YÖNETMELİKLERİ VE TEKNİK STANDARTLAR

Rehabilitasyon işlemleri yürütülürken, faaliyetin yürütüldüğü alanın niteliğine göre iki ana yönetmelik hükmüne uyulması, sadece idari bir prosedür değil, hukuki bir geçerlilik şartıdır:
A. Çevre Mevzuatı Yönünden: Standartların Birliği ve Ekolojik İade
23/01/2010 tarihli Madencilik Faaliyetleri ile Bozulan Arazilerin Doğaya Yeniden Kazandırılması Yönetmeliği, madencilikle bozulan toprağın fiziksel ve kimyasal olarak “iyileştirilme” standartlarını belirler.
• Kirlilikle Mücadele: Bu yönetmelik, sadece görselliği değil; toprağın verimliliğini, su kalitesini ve hava emisyonlarını denetler.
• Doğaya İade Kriterleri: Faaliyet sonrası alanın, yörenin iklim ve bitki örtüsüne uygun, canlı yaşamına elverişli bir “ekosistem çekirdeği” haline gelmesini şart koşar. İşletmeci için bu yönetmelik, sahanın “teknik kurtuluş reçetesi”dir.
B. Orman Mevzuatı Yönünden: Ekosistem Bütünlüğü ve Uzmanlık Denetimi
Saha devlet ormanı vasfında ise, projeler 24/09/2024 tarihli Orman Kanununun 16 ncı Maddesinin Uygulanması Hakkında Yönetmelik kapsamında hazırlanır. Bu yönetmelik, orman alanlarını maden sahasından “orman ekosistemine” dönüştüren bir köprü vazifesi görür.
• Vazgeçilmez Teslim Şartı: Bu düzenleme, sahayı sadece düzlemeyi değil; OGM’nin ağaçlandırma kriterlerine uygun, bitkisel toprak tabakası iade edilmiş ve biyolojik hayata hazır bir zemin oluşturulmasını emreder.
• Özel Koruma Rejimi: Orman alanlarındaki rehabilitasyon, genel çevre kurallarından daha sıkı bir “ekosistem restorasyonu” disiplinine tabidir.

Hukuki Analiz: Çift Katmanlı Denetim Mekanizması
Bu iki yönetmeliğin eş zamanlı uygulanması, maden işletmecisi üzerinde çift katmanlı bir denetim oluşturur:
1. Teknik Denetim: 2010 tarihli yönetmelik ile sahanın mühendislik ve çevre standartlarına uygunluğu denetlenir.
2. Fonksiyonel Denetim: 2024 tarihli orman yönetmeliği ile sahanın orman vasfını geri kazanıp kazanamayacağı denetlenir.
Geliştirilmiş Hukuki Sonuç: Bir rehabilitasyon projesi, 2010 tarihli yönetmeliğe göre teknik olarak başarılı görünse dahi, 2024 tarihli Orman Yönetmeliği’ndeki “ekosistem iadesi” şartlarını (örneğin uygun toprak derinliği veya drenaj yapısı) karşılamıyorsa, saha hukuken “doğaya iade edilmiş” sayılamaz. Bu durum, işletmecinin rehabilitasyon borcunun devam ettiği ve mali teminatlarının iade edilemeyeceği anlamına gelir.

4. İŞLETME PROJESİNDEKİ TEKNİK TAAHHÜTLER

Maden Kanunu uyarınca sunulan İşletme Projesi, madencilik faaliyetinin yalnızca üretim aşamasını değil, sahanın yaşam döngüsünü belirleyen teknik anayasadır. Bu projedeki rehabilitasyon kriterleri, 2010 tarihli Yönetmelik ile tam uyumlu olmak zorundadır ve şu üç kritik sütun üzerine inşa edilir:
A. Üst Toprak Yönetimi (5.2-f, ı): Biyolojik Sermayenin Korunması
Rehabilitasyonun başarısı, maden bittikten sonra değil, maden başlamadan önceki “toprak saklama” disiplinine bağlıdır.
• Biyolojik Hazine: Üst toprak (bitkisel toprak), milyonlarca yılda oluşmuş bir mikroorganizma ve tohum bankasıdır. Proje uyarınca bu tabaka sıyrılarak korunmazsa, saha bittiğinde yapılacak hiçbir çalışma orayı gerçek bir ekosisteme dönüştüremez.
• Ön Şart: 5.2-f ve ı maddeleri, bu toprağın başka malzemelerle karışmasını engellemeyi ve “canlılığını” koruyacak şekilde depolanmasını emreder. Bu, biyolojik iadenin en temel hukuki şartıdır.
B. Fiziki ve Hidrolojik Stabilite (5.2-h, j): Güvenlik ve Su Rejimi
Maden sahası terk edildikten sonra sahanın kendi kendine yetebilmesi ve çevresine zarar vermemesi gerekir.
• Şev ve Basamak Güvenliği: 5.2-h maddesi, yamaçların (şevlerin) uzun vadeli stabilitesini hedefler. Sadece toprak yığmak yetmez; heyelan riskini sıfırlayan mühendislik hesapları zorunludur.
• Drenaj ve Hidroloji: 5.2-j maddesi, sahanın su rejimini düzenler. Yer altı su yollarının bozulmaması ve yüzey sularının çevre arazileri basmayacak veya kirletmeyecek şekilde tahliye edilmesi bir işletme projesi mecburiyetidir.
C. Saha Tasfiyesi ve Antropojenik Temizlik (5.2-n, o, ö): Tam İade
Doğaya kazandırma, sahanın tüm “insan yapısı” yüklerinden arındırılması sürecidir.
• Fiziki Tasfiye: 5.2-n ve takip eden maddeler; prefabrik binaların, beton temellerin, asfalt yolların ve makine atıklarının sahadan sökülmesini şart koşar.
• Doğal Görünüm: Amaç, sahanın antropojenik etkilerden tamamen arındırılarak, maden öncesi topografyaya veya çevreyle uyumlu yeni bir doğal yapıya kavuşturulmasıdır.

Teknik Analiz: Taahhüdün Bağlayıcılığı
İşletme projesindeki bu maddeler, işletmeci için birer “tavsiye” değil, ruhsatın geçerliliğini sağlayan hukuki taahhütlerdir. Eğer bir proje; üst toprağın nereye, nasıl yığılacağını teknik olarak (metraj ve koordinat bazlı) göstermiyorsa veya su tahliyesini bölgenin en yüksek yağış rejimine göre planlamıyorsa; o proje 2010 tarihli yönetmelik ve Maden Kanunu karşısında hükümsüzdür.

5. MÜLKİYET TİPİNE GÖRE SORUMLULUK VE MUHATAPLAR

Maden Sahalarında Rehabilitasyon Yönetmeliği ve ilgili mevzuat uyarınca işletmeci; sadece genel bir çevre borcu altında değildir, aynı zamanda arazinin hukuki sahibi olan kurum ve kişilere karşı somut bir “iade borcu” altındadır:
A. Devlet Ormanlarında Sorumluluk: “Ekosistem İadesi”
• Birincil Muhatap: Tarım ve Orman Bakanlığı / Orman Genel Müdürlüğü (OGM).
• Hukuki Standart: 24/09/2024 tarihli 16. Madde Uygulama Yönetmeliği.
• Teslim Şartı: İşletmeci, sahayı yalnızca topoğrafik olarak düzeltmekle kalmaz; ormanın biyolojik sürekliliği için alanı “ağaçlandırmaya hazır” (bitkisel toprağı serilmiş, drenajı yapılmış, dikime uygun basamaklandırılmış) şekilde OGM’ye teslim eder. Buradaki sorumluluk, ağaçlandırmanın teknik başarısını garanti edecek altyapıyı kurmaktır.
B. Özel Mülkiyete Konu Alanlarda Sorumluluk: “Mülkiyet Hakkına Saygı”
• Birincil Muhatap: Arazi Sahibi (Gerçek veya Tüzel Kişi).
• Hukuki Standart: Türk Medeni Kanunu “Komşuluk Hukuku” ve Maden Yönetmeliği 5/4.
• Teslim Şartı: Rehabilitasyon çalışmaları mülkiyet sahibinin bilgisi dâhilinde ve rızası gözetilerek yürütülür. İşletmeci, sahayı insanların ve canlıların güvenle yararlanabileceği, tapu vasfına (tarım, bağ, bahçe vb.) uygun bir kullanım potansiyeliyle iade etmek zorundadır. Alanın ekonomik değerini düşüren her türlü yapısal kusur işletmecinin sorumluluğundadır.
C. Hazine Arazilerinde Sorumluluk: “Kamu Güvenliği ve Düzeni”
• Birincil Muhatap: Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı / Milli Emlak Genel Müdürlüğü veya İlgili İdare (Mera Komisyonu vb.).
• Hukuki Standart: Maden Kanunu ve ilgili mülkiyet mevzuatı.
• Teslim Şartı: Bu alanlarda rehabilitasyon; sahanın her türlü fiziksel tehlikeden (açık kuyular, dik şevler, kimyasal atıklar) arındırılmış, çevreyle uyumlu ve kamu yararına uygun yeni bir kullanıma hazır halde teslimini kapsar.

Hukuki Analiz: Sorumluluğun Şahsiliği ve Kalıcılığı
Mülkiyet yapısı ne olursa olsun, rehabilitasyon sorumluluğu işletmecinin şahsına bağlıdır ve sahanın terk edilmesi bu sorumluluğu sonlandırmaz. İşletmeci; Orman’da OGM’ye, özel mülkte şahsa, Hazine’de Devlete karşı projesindeki taahhütlerini yerine getirdiğini “Resmi Teslim Tutanağı” ile ispatlayana dek mali teminatlarını geri alamaz ve hukuken ibra edilmiş sayılmaz.

6. UYGULAMA VE İZLEME ESASLARI (Yönetmelik Madde 5, 7, 8)
Bu bölümü, rehabilitasyonun “nasıl ve ne zaman” yapılacağını belirleyen operasyonel disiplin ve süreklilik esasları üzerinden geliştirerek makalemize ekleyelim. Bu maddeler, kağıt üzerindeki taahhüdün sahadaki gerçekliğe dönüştüğü kritik eşiklerdir.

6. OPERASYONEL DİSİPLİN VE REHABİLİTASYONUN SÜREKLİLİĞİ
Rehabilitasyon, madencilik faaliyetinin sonunda hatırlanan bir temizlik işlemi değil; ruhsatın ömrü boyunca devam eden bir icraat disiplinidir. Yeni yönetmeliğin 5, 7 ve 8. maddeleri bu sürecin operasyonel sınırlarını belirler:
A. Eş Zamanlılık İlkesi (M. 5/1): Faaliyetle Birlikte Yürüyen Onarım
Madencilikte artık “önce çıkaralım, sonra düzeltiriz” dönemi kapanmıştır. Rehabilitasyon, işletme projesine uygun olarak ilk kazma vurulduğu an başlar.
• Kademeli Islah: Bir yandan üretim devam ederken, diğer yandan faaliyetin sona erdiği bölümlerde eş zamanlı olarak düzeltme ve yeşillendirme çalışmaları yürütülür. Bu, sahadaki çevresel hasarın “toplam hacmini” minimumda tutan hukuki bir zorunluluktur.
B. Vasıf Denetimi ve Mazeretsizlik (M. 5/2): Doğa İçin “Fırsat” İlkesi
Hukuk sistemimiz, doğanın mevcut halini değil, “olması gereken” halini baz alır.
• Mazeret Yasağı: Faaliyet öncesinde alanın çorak, taşlık veya verimsiz olması, rehabilitasyon yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz. İşletmeci, sahayı teslim alırken var olan olumsuz nitelikleri bir savunma mekanizması olarak kullanamaz; aksine sahasını her halükarda canlı yaşamına uygun hale getirmekle mükelleftir.
C. Teknik Güvenlik ve İnsan Odaklılık (M. 7/ç): 30 Derece Kuralı
Rehabilitasyonun başarısı, alanın sadece yeşil olmasıyla değil, güvenli olmasıyla ölçülür.
• Geometrik Standart: İnsanların ve diğer canlıların kullanımına açılacak sahalarda yamaç (şev) açısı 30 dereceyi geçemez. Bu kural, alanın sürdürülebilir bir sosyal veya ekolojik yaşam alanı haline gelmesi için getirilen bir mühendislik emridir. Güvenlik sınırı sağlanmadan yapılan ağaçlandırma, hukuken tamamlanmış sayılmaz.
D. İzleme ve Kesin Sorumluluk (M. 8/1-2): 5 Yıllık Denetim Döngüsü
İşletmecinin sorumluluğu, sahadaki iş makinelerinin çekilmesiyle bitmez.
• 2+3 Formülü: Fiziki düzenleme işlerinin bitiminden itibaren başlayan 2 yıllık düzeltme sürecini, alanın biyolojik ve fiziksel dengesinin gözlemlendiği 3 yıllık izleme süreci takip eder. Toplam 5 yıllık bu periyotta, taahhüt edilen hususların (fidan tutma oranı, su drenaj başarısı vb.) gerçekleşip gerçekleşmediği denetlenir. Bu süreç dolmadan işletmecinin sorumluluğu hukuken sona ermez.

SONUÇ
Maden işletme projelerinde yer alan rehabilitasyon; Anayasa’nın 56. maddesindeki ödevin, 2872 sayılı Çevre Kanunu ve Madencilik Faaliyetleri ile Bozulan Arazilerin Doğaya Yeniden Kazandırılması Yönetmeliği çerçevesinde somutlaşmış halidir. İşletmeci; projesindeki teknik kriterler uyarınca, arazinin vasfına göre ilgili muhatabına karşı ayni ve şahsi olarak sorumludur. Bu süreç, sadece bir mühendislik projesi değil, doğadan ödünç alınan hayatın yasal iade sürecidir.

Kamu yararı (utilitas publica), hukuk düzeninin dayandığı en eski ve en tartışmalı kavramlardan biridir.Devletin varlık nedeni, bireysel çıkarların ötesinde ortak iyiyi (bonum commune) gerçekleştirmektir.Bu kavram, tarih boyunca ahlak felsefesi, siyaset teorisi ve hukuk düşüncesi içinde farklı biçimlerde yorumlanmıştır.
Madencilikte ise kamu yararı, yalnız ekonomik faydayı değil, doğa–toplum–insan üçlüsünün dengesini temsil eder.

1. Antik Dönem: Ortak İyiden Kamusal Faydaya

Kamu yararı düşüncesi, kökenini Antik Yunan’ın “polis” etiğinde bulur.
Platon’a göre iyi devlet, “herkesin kendi yetisine uygun biçimde ortak iyiyi gerçekleştirdiği” devlettir (Politeia).
Aristoteles ise siyaseti “ortak yaşamın en yüksek amacı” olarak görür;
“İnsan politik bir hayvandır, çünkü yalnız o adalet duygusuna sahiptir.” (Politika, I, 1253a)
Bu adalet duygusu, bireysel menfaatin ötesinde bir kamusal denge fikrini doğurur.
Roma hukukunda bu fikir “utilitas publica” terimiyle kurumsallaşmış, kamu yararı devletin meşruiyet ölçütü haline gelmiştir.
Madenlerin kamuya ait sayılması ilkesi, bu Roma geleneğinin doğal uzantısıdır.
Zira doğa, bireylerin mülkü değil, “res communis” – herkesin ortak alanıdır.

2. Orta Çağ ve Tanrısal Düzen Anlayışı

Orta Çağ’da kamu yararı kavramı Tanrısal düzen (ordo divinus) içinde anlam kazanır.
Aziz Augustinus ve Thomas Aquinas, “ortak iyinin Tanrı’nın düzeninin yeryüzündeki yansıması” olduğunu savunurlar.
Aquinas’a göre adaletin amacı “bonum commune”dir;
“Bireysel çıkar, ortak iyinin emrine tabidir.” (Summa Theologica, I-II, q.90–97)
Bu anlayış, doğanın da Tanrısal bir düzenin parçası olduğu düşüncesine dayanır.
Dolayısıyla doğaya zarar vermek, sadece topluma değil, Tanrısal düzene de zarar vermektir.
Madencilik, bu çağda “doğal düzeni bozmadığı sürece meşru” görülmüştür.

3. Modern Dönem: Yararcılık ve Egemenlik

Aydınlanma ile birlikte kamu yararı, ilahî düzenden bağımsızlaşır;
artık rasyonel toplum sözleşmesi ve yararcılık (utilitarianism) üzerine kurulur.
• Thomas Hobbes, kamu yararını “devletin düzeni ve güvenliği” olarak tanımlar.
Bireyler, doğal haklarından bir kısmını devlete devrederek “ortak güvenliği” sağlarlar (Leviathan, 1651).
• John Locke, mülkiyet hakkını kutsal sayarken, “doğal kaynakların paylaşımında adalet”i kamu yararının temeli olarak görür.
• Jeremy Bentham ve John Stuart Mill, kamu yararını “en çok sayıda insanın en büyük mutluluğu” olarak tanımlarlar.
Ancak bu tanım, çoğu zaman doğanın değil, yalnız insanın refahını ölçü alır.
Bu anlayış, modern madenciliğin ideolojik temelini oluşturur:
Kaynaklar, “ulusal refah” için çıkarılır; çevreye verilen zarar “kaçınılmaz maliyet” olarak kabul edilir.
Böylece kamu yararı kavramı, antroposantrik bir anlam kazanır.

4. Çağdaş Dönem: Ekolojik ve Etik Kamu Yararı

20.yüzyılın ortalarından itibaren çevre krizleri, kamu yararı kavramının felsefi sınırlarını yeniden belirlemiştir.
Artık kamu yararı yalnız “insanların refahı” değil, doğanın varlık hakkı ve gelecek kuşakların yaşam koşulları anlamına gelmektedir.
Bu dönüşüm, üç düşünsel eksende gelişmiştir:
a) Hans Jonas – Sorumluluk İlkesi
“Eylemin kapsamı büyüdükçe, sorumluluk ufku da genişlemelidir.” (Das Prinzip Verantwortung, 1979)
Jonas’a göre modern teknoloji, doğa üzerinde geri dönülmez etkiler yaratır.
Bu nedenle kamu yararı, artık sadece bugünün insanını değil, geleceğin varlığını da kapsamalıdır.
b) Arne Naess – Derin Ekoloji
Naess, “doğanın değeri insan yararına indirgenemez” diyerek ekosantrik kamu yararı anlayışını savunur.
Bu bakış, doğayı ortak iyinin bir öznesi olarak kabul eder.
c) Aldo Leopold – Toprak Etiği
“İnsan, doğanın efendisi değil, topluluğun bir üyesidir.” (A Sand County Almanac, 1949)
Leopold’un “toprak etiği”, kamu yararını ekolojik bütünlükle birleştirir:
Kamu yararı, doğayı tahrip eden değil, onunla birlikte var olan toplumun yararıdır.

5. Madencilikte Kamu Yararı: Ekonomiden Etik Değere

Madencilikte kamu yararı kavramı tarihsel olarak ekonomik gerekçelere dayanmıştır.
Ancak günümüzde madenin çıkarılma biçimi, çevresel etkileri ve toplumsal sonuçları göz önüne alındığında bu kavram artık etik bir boyut kazanmıştır.
Bir madenin çıkarılması:
•ekonomik olarak faydalı olabilir,
•hukuken izinli olabilir,
ama jeoetik açıdan meşru olmayabilir.

Jeoetik bakışa göre kamu yararı:

“Doğal kaynakların adil, dengeli ve sürdürülebilir biçimde kullanılması; doğanın bütünlüğünün, toplumun refahının ve gelecek kuşakların yaşam hakkının birlikte gözetilmesidir.”
Bu anlayışta madencilik, yalnız yeraltı zenginliği değil, doğa–insan dengesinin korunması olarak görülür.
Böylece kamu yararı, maddi bir kazanç değil, ahlaki bir yükümlülük haline gelir.

6. Sonuç: Kamu Yararı Kavramının Etik Yeniden Yorumlanışı

Kamu yararı, modern madenciliğin hem meşruiyet hem de sorumluluk kaynağıdır.
Ancak bu kavram, yalnız yasal değil, etik bir bilinçle anlam kazanabilir.
Gerçek kamu yararı, doğayı araç değil, ortak yaşam alanı olarak gören anlayıştır.
“Doğayı korumak, kamu yararını korumaktır; çünkü kamu, yalnız insanlardan ibaret değildir.”
Bu felsefi dönüşüm, madencilikte etik, hukuk ve çevre bilincinin kesişim noktasını oluşturur.

Kaynakça Önerileri
1. Platon, Politeia (Devlet).
2. Aristoteles, Politika.
3. Thomas Aquinas, Summa Theologica.
4. Thomas Hobbes, Leviathan, 1651.
5. Jeremy Bentham, An Introduction to the Principles of Morals and Legislation, 1789.
6. Hans Jonas, Das Prinzip Verantwortung, 1979.
7. Aldo Leopold, A Sand County Almanac, 1949.
8. Arne Naess, Ecology, Community and Lifestyle, 1989.
9. Silvia Peppoloni & G. Di Capua, Geoethics, Elsevier, 2017.
10. Huriye Kubilay, Madencilik Hukukunda Kamu Yararı ve Çevre Sorumluluğu, 2021.

“Maden Sahalarında Rehabilitasyon Yönetmeliği” Üzerine Bir İnceleme

Maden Sahalarında Rehabilitasyon Yönetmeliği, 23.01.2026 tarihli Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girmiştir. Söz konusu düzenleme, madencilik faaliyetleri sonrası sahaların ıslahı noktasında devrimsel bir finansal model getirmeyi amaçlamaktadır; ancak bu yeni metin, 2010 yılından bu yana yürürlükte olan Madencilik Faaliyetleri İle Bozulan Arazilerin Doğaya Yeniden Kazandırılması Yönetmeliği ile yan yana getirildiğinde, Türk Maden Mevzuatı’nda “çift başlılık” ve “mali yük” tartışmalarını da beraberinde getirmektedir.

1. Teminattan “Peşin Fon” Sistemine Geçiş

Bugün yayımlanan yönetmeliğin en radikal farkı, rehabilitasyon yükümlülüğünü soyut bir taahhüt olmaktan çıkarıp, somut ve peşin bir bedele dönüştürmesidir.

• 2010 yönetmeliği, işletmeciye teknik bir ödev yüklüyor ve bu ödevi ÇED süreçleri üzerinden denetliyordu.

• Yeni yönetmelik ise, ruhsat sahibini her yıl işletme ruhsat bedeli kadar bir tutarı “Rehabilitasyon Bedeli” olarak devletin belirlediği özel bir hesaba yatırmaya zorlamaktadır.

2. Ruhsat Güvencesi ve İptal Yaptırımı

Eski düzenlemede (2010), doğaya yeniden kazandırma yükümlülüğünün ihlali halinde Çevre Kanunu uyarınca idari para cezaları gündeme gelmekteydi. Ancak bugünkü düzenleme, bu mali yükümlülüğü doğrudan ruhsatın bekasına bağlamıştır. Bedelin zamanında yatırılmaması, gecikme zammı uygulanmasına rağmen ödenmezse ruhsatın iptali ile sonuçlanacaktır (Madde 6/3). Bu durum, rehabilitasyonun artık bir “yan ödev” değil, maden işletme hakkının “asli bir unsuru” haline geldiğini kanıtlamaktadır.

3. Yetki ve Uygulama Karmaşası (Normatif Çatışma)

Resmi Gazete’de yayımlanan yeni metin ile halihazırda yürürlükte olan 2010 yönetmeliği arasında ciddi bir yetki çakışması doğmuştur:
• Yetki Devri: Rehabilitasyonun planlanması ve onayı, Çevre Bakanlığı’ndan MAPEG’e (Enerji Bakanlığı) kaydırılmış görünmektedir.
• Proje Karmaşası: İşletmeciler artık aynı saha için hem Çevre Bakanlığı standartlarına (şev açıları, flora-fauna) hem de MAPEG’in yeni mali-teknik kriterlerine göre ayrı süreçler yönetmek zorunda kalacaktır.

4. Değerlendirme ve Eleştiri

Yeni yönetmelik, maden sahalarının “terk edilmiş ve ıslah edilmemiş” birer çevre sorunu olarak kalmasını engellemek adına mali bir likidite havuzu oluşturması bakımından başarılı bir girişimdir. Ancak, mühendislik açısından bakıldığında, her yıl ödenen “maktu” (sabit) bedelin, sahanın spesifik yapısına, derinliğine ve çevresel risk faktörlerine göre değişkenlik göstermemesi, “ölçülülük ilkesi” açısından hukuki eleştirilere açıktır.
I. Mükerrer Yükümlülükler ve Hukuki Belirlilik İlkesi Bağlamında Eleştiri
Maden hukukunda yeni yürürlüğe giren bu yönetmelik, doktrinde “mükerrer yükümlülük” (double jeopardy/burden) olarak adlandırılan ve yatırımcı üzerinde öngörülemez bir mali baskı yaratan bir tablo ortaya koymaktadır. Anayasa Mahkemesi kararlarında sıkça vurgulanan hukuki belirlilik ilkesi, kişilerin maddi ve manevi varlıklarını etkileyen hukuk kurallarının öngörülebilir olmasını ve aynı fiil veya durum için kişilere birden fazla ve çelişkili yükümlülük yüklenmemesini gerektirir.

4.1. “Aynı Amaç, Farklı Tahsilat” Çelişkisi

2010 tarihli Çevre Bakanlığı yönetmeliği (Madde 5) uyarınca, madencilik faaliyetine başlanmadan önce ÇED süreci kapsamında bir “Doğaya Yeniden Kazandırma Planı” sunulması ve bu planın maliyetine göre bir teminat verilmesi zaten yasal bir zorunluluktur. Bugün yürürlüğe giren yönetmelik ise, aynı ıslah faaliyeti için bu kez MAPEG adına “Rehabilitasyon Bedeli” adı altında nakdi bir ödeme şartı getirmektedir.
• Hukuki Eleştiri: Bir hukuk devletinde aynı kamusal amaç (maden sahasının ıslahı) için iki ayrı bakanlığın iki ayrı mali güvence mekanizması işletmesi, “idarenin bütünlüğü” ilkesiyle çelişmektedir. Bu durum, maden işletmecisi üzerinde mülkiyet hakkını zedeleyen orantısız bir mali külfet oluşturmaktadır.

4.2. Teknik Karmaşa: “Plan” mı, “Proje” mi?

Mühendislik perspektifinden bakıldığında; 2010 yönetmeliği teknik standartları (şev açısı, bitkilendirme vb.) belirleyen bir “Plan” odaklıyken, yeni yönetmelik bu süreci MAPEG onayına tabi bir “Proje” ve “Bütçe” kalemine dönüştürmüştür.
• Uygulama Sorunu: Eğer Çevre Bakanlığı şev açısının 30 derece olmasını isterken (2010 Yönetmeliği Md. 7/ç), MAPEG’e sunulan rehabilitasyon projesinde statik hesaplar farklı bir teknik gereklilik sunarsa, işletmeci hangi idari otoriteye itaat edecektir? Bu durum, mühendislik uygulamalarında bir yetki kakofonisine (karmaşasına) yol açacaktır.

4.3. “Maktu Bedel” ile “Gerçek Maliyet” Arasındaki Uçurum

Yeni yönetmelik, rehabilitasyon bedelini “işletme ruhsat bedeli” gibi maktu bir rakama endekslemiştir. Ancak maden mühendisliği projeksiyonlarında rehabilitasyon maliyeti; hafriyat miktarı, taşınacak toprak hacmi ve sahanın topoğrafyasına göre dinamik olarak hesaplanır.
• Eleştiri: Kanun koyucunun ve idarenin, sahanın çevresel etkisinden bağımsız olarak her yıl sabit bir bedel tahsil etmesi, bu ödemenin bir “hizmet bedeli” veya “rehabilitasyon katkısı” olmaktan çıkıp, örtülü bir “madencilik vergisine” dönüşmesi riskini taşımaktadır. Bu da verginin yasallığı ve mali güce göre vergilendirme ilkeleri çerçevesinde tartışmaya açılmalıdır.

4.4. Kazanılmış Haklar ve Geriye Yürüme Yasağı

Yönetmeliğin Geçici 1. Maddesi, mevcut çevre ile uyum bedellerinin ve teminatların yeni hesaba aktarılacağını öngörmektedir.
• Bilirkişi Gözüyle: Mevcut işletme projeleri ve ÇED taahhütleri uyarınca maliyet hesabı yapmış olan ruhsat sahipleri için bu yeni “nakdi” yükümlülük, sözleşme serbestisi ve hukuki güvenlik ilkeleri açısından “geriye yürüme” (retrospective) tartışmalarını tetikleyecektir.

Sonuç ve Çözüm Önerisi
Akademik dille ifade etmek gerekirse; bugün Resmi Gazete’de yayımlanan yönetmelik, sahaların ıslah edilmemesi sorununa “tahsilat odaklı” bir çözüm getirse de, “tek duraklı ofis” (one-stop shop) prensibinden uzaklaşılmasına neden olmuştur. İdeal olan; Çevre Bakanlığı’nın teknik denetim yetkisi ile MAPEG’in mali takip yetkisinin tek bir üst metinde birleştirilerek mükerrerliğin ortadan kaldırılmasıdır.

Maden Hukukunda İdari Para Cezalarında Yetki Sorunu: Tutanak Düzenleme ve Ceza Verme Ayrımı

Giriş
Maden hukukunda idari yaptırımların sıhhati, denetimi yapan birim ile cezayı tesis eden birim arasındaki yetki sınırının doğru çizilmesine bağlıdır. Danıştay 8. Dairesi’nin 22/09/2025 tarihli kararı, mülki idare amirliklerinin (Kaymakamlık ve Valilik) sınırlarını net bir şekilde belirlemiştir. Bu karara göre, yerel birimlerin kaçak faaliyeti tespit etme yetkisi bulunsa da, bu tespiti bir “cezaya” dönüştürme yetkisi her zaman bulunmamaktadır.

1. Tutanak Düzenleme vs. Karar Verme Yetkisi

Maden Kanunu’nun uygulanmasında en sık yapılan hata, tutanağı tutan makamın cezayı da kesebileceği varsayımıdır.

• Kolluk ve Yerel Personelin Görevi: Jandarma veya yerel idare personeli (Kaymakamlık personeli), sahada inceleme yaparak kaçak üretimi tespit edebilir ve bu durumu bir tutanakla kayıt altına alabilir.
• İdari Kararın Sınırı: Ancak bu tutanak, idari para cezası tesisi için sadece bir “hazırlık işlemi” niteliğindedir.
• Merkezi İdare Kararı: Danıştay, II. Grup (b) bendi (blok granit gibi) madenlerde, yerel birimlerin tutanağı düzenleyebileceğini ancak idari para cezası verme yetkisinin münhasıran Merkezi İdarede (MAPEG) olduğunu hükme bağlamıştır.

2. Yetki Devrinin Hukuki Sınırları
Maden Kanunu Ek 2. maddesi çerçevesinde Bakanlığın bazı yetkilerini devretmesi, yerel birimlere sınırsız bir cezalandırma gücü vermez.
• Merkezi idarenin uzmanlık alanına giren maden gruplarında (Granit vb.), ruhsatlandırma ve denetim yetkisi devredilemediği gibi cezalandırma yetkisi de devredilemez.
• Bu durumda yerel makamlar (Kaymakamlıklar), sadece “tespit edici” konumundadır; “cezalandırıcı” makam değildir.
3. Sonuç: Yetkisiz Makamca Tesis Edilen Cezanın Akıbeti
Danıştay’ın bu emsal kararı uyarınca; yerel birimlerin tuttuğu tutanak teknik olarak doğru olsa ve kaçak üretim sabit olsa dahi, cezanın altındaki imza yetkili makama (MAPEG) ait değilse, işlem “yetki unsuru” yönünden sakatlanır. Yetkisiz makam (Valilik ve Kaymakamlık) tarafından tesis edilen idari para cezası, hukuk aleminde “yok hükmündedir” ve iptal edilmesi gerekir.