Madencilik Faaliyetlerinde Çevre Zararlarının Giderilmesinde Rehabilitasyon, Aynen Tazmin ve Nakden Tazmin İlişkisi
I. Giriş
Sanayileşme ve doğal kaynak işletmeciliği, hukuk düzenini klasik zarar-tazminat şemasının sınırlarını zorlayan temel bir soruyla karşı karşıya bırakmıştır: Bozulan bir ekosistemin "zararı" kime aittir ve nasıl giderilir? Bir maden ocağının çevresindeki tarlaya verdiği ürün kaybı, bilinen anlamda bir malvarlığı zararıdır ve klasik haksız fiil sorumluluğu içinde çözülebilir. Oysa aynı ocağın bıraktığı çıplak şev, bozulan topografya ve yok olan bitki örtüsü, çoğu zaman belirli bir kişinin malvarlığında ölçülebilir bir eksilme yaratmaz; zarar gören, deyim yerindeyse, herkes ve hiç kimsedir.
Geleneksel sorumluluk hukuku, zararı mutlaka bir sübjektif hakkın (mülkiyet, zilyetlik veya kişilik hakkı) ihlali ve buna bağlı olarak bir malvarlığı eksilmesi (damnum emergens veya lucrum cessans) olarak kurgular. Madencilik faaliyetlerinin yol açtığı çevresel etkiler ise bu şemayı ikiye böler: İlk grupta, maden sahasından sızan atık suların komşu tarım arazisini kurutması veya yeraltı sularını kirletmesi gibi, mülkiyet hakkına dayalı, nisbîleşmiş ve malvarlığı eksilmesiyle ölçülebilen geleneksel zararlar yer alır. İkinci grupta ise, topografyanın bozulması, dağ yapısının ve şevlerin değiştirilmesi, flora ve faunanın yok olması, mikro-ekosistemin çökmesi gibi, üzerinde hiç kimsenin münhasır bir mülkiyet hakkı tesis edemeyeceği saf ekolojik zararlar (pure ecological damage) bulunur.
Saf ekolojik zarar, mülkiyetsiz ve sahipsiz (res nullius veya res communis) nitelikteki ekosistem hizmetlerinin kaybıdır. Klasik haksız fiil hukuku, davacı sıfatının (aktif husumet) belirlenmesindeki imkânsızlık ve zararın parayla ölçülemezliği nedeniyle saf ekolojik zararı tazmin etmekte tek başına yetersiz kalır.
Hukuk düzeni bu iki farklı zarar tipine iki farklı araçla cevap vermiştir. Kişilerin uğradığı geleneksel zararlar için özel hukukun tazminat rejimi (ve onun içinde istisnai bir giderim biçimi olarak aynen tazmin) işletilirken; doğanın kendisinde meydana gelen bozulma (saf ekolojik zarar) için kamu hukuku, faaliyet sahibine zarardan ve kusurdan bağımsız bir rehabilitasyon yükümlülüğü yüklemiştir.
Türk maden hukuku bu yükümlülüğü uzun süre "çevre ile uyumlu hale getirme" ve "çevre ile uyum teminatı/bedeli" kavramlarıyla düzenlemiş; 24 Temmuz 2025 tarihinde yürürlüğe giren 7554 sayılı Kanun ile kurum, doğrudan "rehabilitasyon" adı altında yeniden yapılandırılmıştır. Bu çalışmanın amacı, sıkça birbirine karıştırılan bu kurumlar arasındaki ilişkiyi pozitif hukuk hükümleri üzerinden ortaya koymak ve özellikle şu soruya cevap aramaktır: Rehabilitasyon, zararı tazmin etmenin bir unsuru mudur?
II. Kavramsal Çerçeve
A. Nakden Tazmin ve Aynen Tazmin Ayrımı
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK), haksız fiil sorumluluğunun genel şartlarını 49. maddesinde düzenledikten sonra, 51. maddesinin birinci fıkrasında hâkime "tazminatın kapsamını ve ödenme biçimini, durumun gereğini ve özellikle kusurun ağırlığını göz önüne alarak" belirleme yetkisi tanımıştır. Doktrin ve yargı uygulaması, maddedeki "ödenme biçimi" ifadesinden hâkimin nakden tazmin ile aynen tazmin arasında seçim yapabileceği sonucunu çıkarmaktadır.
Nakden tazmin, zararın para ile karşılanmasıdır ve Türk sorumluluk hukuku uygulamasında fiilî kural budur. Aynen tazmin (eski hale getirme, restitutio in integrum) ise zararın bizzat giderilmesini, zarar görenin malvarlığının zarar verici olay hiç gerçekleşmemiş gibi eski durumuna fiilen döndürülmesini ifade eder: yıkılan duvarın yeniden örülmesi, dökülen hafriyatın kaldırılması, kirletilen alanın temizlenmesi gibi.
Aynen tazmin (restitutio in integrum), felsefi ve hukuki olarak retrospektif (geçmişe etkili) bir karakter taşır; amacı, zamanın akışını ve zarar verici olayı kurgusal olarak geriye sararak, zarar göreni olay hiç gerçekleşmemiş olsaydı bulunacağı statükoya fiilen ulaştırmaktır.
Aynen tazmine hükmedilebilmesi için giderimin maddeten mümkün olması, zarar vereni ölçüsüz külfete sokmaması ve kural olarak zarar görenin bu yönde bir talebinin bulunması gerekir. Zira 6100 sayılı Hukuk Muhameleri Kanunu’nun (HMK) 26. maddesinde ifadesini bulan taleple bağlılık ilkesi uyarınca hâkim, tarafın talep etmediği bir giderim biçimine kendiliğinden karar veremez.
B. Rehabilitasyon: Maden Mevzuatında Kanuni Bir Kurum
Rehabilitasyon, madencilik ve benzeri faaliyetlerle bozulan arazinin, faaliyet sırasında veya sonunda, çevre güvenliği sağlanmış ve mümkün olduğu ölçüde doğal yapısına yaklaştırılmış biçimde yeniden düzenlenmesini ifade eder. Türk pozitif hukukunda bu yükümlülük iki temel mevzuat kolunda kurumsallaştırılmıştır:
1. Maden Kanunu Rejimi ve 7554 Sayılı Kanun Reformu
7554 sayılı Kanun ile 3213 sayılı Maden Kanunu'nun tanımlar maddesine (m. 3) eklenen hükme göre rehabilitasyon; “madencilik faaliyetleri nedeniyle bozulan, topoğrafyası değişen alanlara yönelik emniyetli hâle getirme, düzenleme, duraylılığı sağlama, düzeltme, üst toprağı serme, tohum ekme, fidan dikme, arazi yapısı uygun yerlerde rekreasyon alanları oluşturma, bitkilendirme, ağaçlandırma ile kimyasal ve fiziksel iyileştirme kapsamında yapılan çalışmaları” ifade eder. Bu tanım, rehabilitasyonun aynen tazmin ile olan kavramsal akrabalığını göstermekle birlikte, aralarındaki ontolojik farkı da ortaya koyar.
Aynen tazmin geçmişe etkili (retrospektif) bir karakterle statükoyu aynen aramaktayken, madencilik faaliyetlerinde topografik yapı kökten değiştiği için zamanı ve doğayı tamamen başlangıçtaki bakir durumuna döndürmek teknik olarak ve düşünsel açıdan imkânsızdır. Bu noktada devreye giren rehabilitasyon kurumu ise prospektif (geleceğe etkili) bir niteliğe sahiptir. Rehabilitasyon, doğayı maden öncesi haline getirmeyi değil, bozulan arazinin çevre güvenliğini sağlayarak onu ekolojik açıdan istikrarlı, toplum ve çevre için faydalı yeni bir fonksiyona kavuşturmayı hedefler.
Nitekim rehabilitasyonun aynen tazmin gibi mutlak bir restitutio in integrum (eski hale getirme) olmadığının en somut kanıtı, madencilik mühendisliği ve işletme pratiğinde gizlidir. Madencilik faaliyetinin doğası gereği, açık ocak işletmeciliğinde yerinden çıkarılan milyonlarca ton pasanın (atık kayaç) tekrar ocağın içine taşınması veya yeraltı üretiminde cevher çıkarılmasıyla açılan devasa yeraltı boşluklarının (desandre,kuyu ve galerilerin) tamamen eski hacmiyle geri doldurulması rehabilitasyon yükümlülüğünün kapsamına dahil değildir. Eğer rehabilitasyon hukuki anlamda tam bir "eski hale getirme" olsaydı, işletmecinin topografyayı milimetrik olarak eski kotuna getirmek için tüm pasayı tekrar çukura doldurması ve yeraltı boşluklarını eski jeolojik formuna kavuşturması gerekirdi ki bu hem ekonomik hem de teknik olarak madencilik faaliyetini imkânsız kılardı. Demek oluyor ki kanun koyucu, rehabilitasyon tanımıyla doğayı ilk haline getirmeyi değil; çıkan pasanın stabilizasyonunu sağlamayı, şev duraylılığını korumayı, açık ocak basamaklarını güvenli hale getirip ağaçlandırmayı, yani sahayı mevcut fiili durumuyla çevreye zararsız, emniyetli ve sürdürülebilir yeni bir morfolojik yapıya kavuşturmayı hedeflemektedir.
Yükümlülük, ruhsat rejiminin kurucu bir parçasıdır. Kanunun 24. maddesi uyarınca işletme ruhsatı hakkının doğması için, diğer koşulların yanında "rehabilitasyon bedeli"nin de yatırılmış olması gerekir; işletme projesi, faaliyet sonrası alanın çevre ile uyumlu hale getirilmesini içermek zorundadır.
Yükümlülüğün malî güvence mekanizması 7554 sayılı Kanun ile köklü biçimde değiştirilmiştir. Önceki sistemde işletme ruhsat bedelinin %30'u "çevre ile uyum teminatı" olarak yatırılmakta ve saha çevre ile uyumlu hâle getirildiğinde bu bedel iade edilmekteydi. Yeni sistemde bu kavramlar yürürlükten kaldırılmış; ruhsat sahibinin, işletme ruhsat bedeli kadar bir tutarı "rehabilitasyon bedeli" olarak her yıl ocak ayının sonuna kadar, münhasıran rehabilitasyon çalışmalarının giderlerinde kullanılmak üzere oluşturulan Rehabilitasyon Bedeli Hesabına yatırması zorunlu kılınmıştır (m. 13). Bu hesapta biriken tutarlar nemalandırılır; haczedilemez, rehnedilemez ve temlik edilemez. Rehabilitasyon yükümlülüğü kalmayan ruhsat sahibine, yatırdığı bedelin kullanılmayan kısmı iade edilir; yükümlülükler yerine getirilinceye kadar ise Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü (MAPEG) üretim faaliyetini durdurabilir.
Kanun koyucu ayrıca zeytinlik alanlar bakımından nitelikli bir rehabilitasyon yükümlülüğü öngörmüştür: bu alanlarda madencilik faaliyeti yürütülen her yıl için işletme ruhsat bedeli kadar ayrıca rehabilitasyon bedeli tahsil edilir ve saha, faaliyet öncesinde mevcut zeytin ağacı sayısı kadar zeytin ağacı dikilerek rehabilite edilir.
Yükümlülüğün, terk aşamasındaki görünümü Kanunun 32. maddesinde düzenlenmiştir: ruhsat sahibi, terk edilen veya hükümden düşen sahalarda gerekli emniyet tedbirlerini en geç bir yıl içinde almak ve işletme faaliyetinde bulunulan alanı işletme projesi doğrultusunda çevreye uyumlu hale getirmek zorundadır; bu yükümlülüklerin yerine getirilmemesi halinde çevre ve insan sağlığı bakımından sorumluluğu devam eder ve yapılması gereken işlemler valilik veya ilgili idare tarafından yerine getirilerek yapılan masraflar 6183 sayılı Kanun hükümlerine göre ruhsat sahibinden tahsil edilir.
Kanuni çerçeve, 2025 yılının sonu ve 2026 yılının başında çıkarılan ikincil mevzuatla tamamlanmıştır. 30 Ekim 2025 tarihli değişiklikle Maden Yönetmeliği yeni rejime uyarlanmış; "çevre ile uyum bedeli/teminatı" ibareleri yönetmelik genelinde "rehabilitasyon bedeli" olarak değiştirilmiştir. Asıl operasyonel çerçeveyi ise 23 Ocak 2026 tarihinde yürürlüğe giren müstakil Maden Sahalarında Rehabilitasyon Yönetmeliği çizmiştir. Bu Yönetmeliğe göre rehabilitasyon çalışmaları, madencilik faaliyetinin başlamasıyla birlikte başlar, faaliyet süresince devam eder ve işletmenin sona ermesinin ardından tamamlanır; yani rehabilitasyon, faaliyet sonuna ertelenen bir kapanış işlemi değil, işletmeyle eş zamanlı yürüyen sürekli bir yükümlülüktür.
2. Çevre Kanunu Rejimi
2872 sayılı Çevre Kanunu'nun Ek 1. maddesinin birinci fıkrasının (b) bendine dayanılarak çıkarılan Madencilik Faaliyetleri ile Bozulan Arazilerin Doğaya Yeniden Kazandırılması Yönetmeliği, işletmeciye çalışmalara başlanmadan önce bir "Doğaya Yeniden Kazandırma Planı" hazırlama yükümlülüğü getirmekte ve son arazi düzenlemesinde sahanın mümkün olduğu kadar faaliyet öncesindeki ekolojik durumuna ulaştırılmasının hedefleneceğini hükme bağlamaktadır.
Yeni yürürlüğe giren Maden Sahalarında Rehabilitasyon Yönetmeliği, rehabilitasyon işlemlerinde Çevre Kanunu ile bozulan arazilerin doğaya yeniden kazandırılmasına ilişkin mevcut mevzuat hükümlerinin ayrıca uygulanacağını belirterek iki rejimi birbirine eklemlemiştir.
III. Kurumlar Arasındaki İlişki
A. Ayrılık: Rehabilitasyon Tazminin Unsuru Değildir
Tazmin borcunun doğumu, klasik unsurlara bağlıdır: hukuka aykırı fiil, zarar, illiyet bağı ve — kusursuz sorumluluk halleri dışında — kusur (TBK m. 49 vd.). Rehabilitasyon yükümlülüğü ise bu unsurların hiçbirini aramaz; Maden Kanunu m. 13, 24 ve 32'nin lafzı, yükümlülüğü herhangi bir geleneksel zarar şartına değil, doğrudan ruhsatın ve işletme faaliyetinin varlığına bağlamıştır.
Bu yapısal fark, iki kurumun birbirinin unsuru veya ön şartı olmadığını açıkça ortaya koyar. İşletmecinin sahayı eksiksiz rehabilite etmiş ve 2026 tarihli Yönetmelik uyarınca MAPEG'den uygunluk onayı almış olması, komşulara verdiği somut zararlardan (örneğin patlatma kaynaklı çatlaklar, geçmiş yıllardaki ürün kaybı, su kaynağının kirlenmesinden doğan giderler) doğan tazminat borcunu ortadan kalkmaz.
Tersinden, işletmecinin komşulara tazminat ödemiş olması da idareye karşı rehabilitasyon yükümlülüğünü veya her yıl ocak ayında Rehabilitasyon Bedeli Hesabına para yatırma borcunu sona erdirmez; nitekim Maden Kanunu m. 13 uyarınca bu bedelin iadesi, tazminat ödenmesine değil, münhasıran sahada rehabilitasyon yükümlülüğünün eksiksiz tamamlanmasına bağlanmıştır. İki yükümlülük ayrı hukuki rejimlerde, ayrı alacaklılara karşı ve ayrı amaçlarla varlığını sürdürür; bunlar birbirini ikame etmez, yan yana birikir.
B. Akrabalık: Rehabilitasyon Bir "Kamusal Eski Hale Getirme"dir
Bununla birlikte, amaç ve içerik yönünden bakıldığında rehabilitasyonun aynen tazminle aynı düşünceden beslendiği görülür: her ikisi de bozulan durumu paraya çevirmek yerine bizzat gidermeyi hedefler. Maden Kanunu m. 3'teki rehabilitasyon tanımının içeriği (düzeltme, üst toprağı serme, bitkilendirme) ve Doğaya Yeniden Kazandırma Yönetmeliği'nin sahanın "mümkün olduğu kadar faaliyet öncesindeki ekolojik durumuna" ulaştırılmasını hedef olarak koyması, rehabilitasyonun özünde bir restitutio düşüncesi taşıdığının pozitif hukuktaki en açık ifadesidir. Zeytinlik alanlara özgü "kesilen ağaç sayısı kadar yeniden dikim" kuralı ise eski hale getirme mantığının kanun metnindeki en somut yansımasıdır.
Aradaki fark, giderimin kimin lehine ve hangi mekanizmayla gerçekleştiğidir: Aynen tazminde eski hale getirme, zarar gören bireyin talebi üzerine ve mahkeme kararıyla gerçekleşir; rehabilitasyonda ise doğanın kendisi lehine (saf ekolojik zararı gidermek amacıyla), kanun gereği ve idarenin denetiminde gerçekleşir. Bu nedenle rehabilitasyon, eski hale getirmenin kamu hukuku eliyle kurumsallaştırılmış ve geleneksel zarar şartından koparılmış bir görünümü olarak nitelendirilebilir.
Çevre hukukunun kurucu dogmalarından olan "Kirleten Öder İlkesi" (Polluter Pays Principle) (Çevre Kanunu m. 3) de bu akrabalığın normatif zeminidir. Bu ilke, iktisadi bir dışsallık olan kirlilik ve bozulma maliyetinin kamunun üzerine bırakılmayıp, faaliyetin kârını realize eden işletmeciye içselleştirilmesini emreder. Kirliliğin maliyeti, ister özel hukuk tazminatı ister kamusal rehabilitasyon biçiminde olsun, nihai olarak kirletene yüklenmelidir.
C. Kesişim: Rehabilitasyonun Tazminata Etkisi
İki kurumun ayrı raylarda ilerlemesi, birbirlerini hiç etkilemedikleri anlamına gelmez. Üç kesişim noktası özellikle önemlidir:
1. Zararı Azaltıcı Etki
Usulüne uygun ve 2026 Yönetmeliği'nin emrettiği üzere işletmeyle eş zamanlı (simültane) olarak yapılan rehabilitasyon, çevredeki kişilerin ileride uğrayabileceği zararları fiilen önler veya azaltır. Toz kaynağının ıslahı, kademelerin kararlı hale getirilerek şev güvenliğinin sağlanması, ileriye dönük heyelan ve ürün zararlarını ortadan kaldırabilir. Bu anlamda rehabilitasyon, tazmin edilecek zararın miktarını etkileyen maddi bir olgu olarak tazminat hesabına yansır.
2. Masrafın Kamu Alacağına Dönüşmesi ve Saf Ekolojik Zararın Likidasyonu
Maden Kanunu m. 32, yükümlülüğünü yerine getirmeyen ruhsat sahibinin yerine gerekli işlemlerin idarece yapılacağını ve masrafların 6183 sayılı Kanun hükümlerine göre tahsil edileceğini öngörür. Aynı mantık Çevre Kanunu m. 28'deki kusursuz sorumluluk (tehlike sorumluluğu) rejimiyle birleşir.
İşte bu nokta, saf ekolojik zararın likidasyonu (parasal olarak sıvılaştırılması/somutlaşması) sürecidir. Normal şartlarda parayla ölçülmesi imkânsız olan, mülkiyetsiz ekosistem kaybı, idarenin (veya ikame ifa üstlenen orman idaresi/il özel idaresinin) yaptığı somut harcamanın faturasıyla birlikte sıvılaşır ve talep edilebilir nakdi bir zarara dönüşür. Kamu hukukunun bu tahsilat mekanizması, özel hukuktaki nakden tazmin ilkesine objektif bir hesap kalemi sunar. Rehabilitasyon maliyeti, tazmin borcunun kurucu unsuru değilse bile, çevre zararının parasal hesabında zararın objektif ölçüsü (id-quod-interest) haline gelir.
3. Özel Hukuktaki Giderim Taleplerine Model Oluşturması
Komşuluk hukukundan (TMK m. 730) ve çevre mevzuatından doğan kirliliğin durdurulması ve giderilmesi talepleri, içerik olarak rehabilitasyonla örtüşen sonuçlar doğurabilir. Zarar gören komşunun "arazime dökülen pasa kaldırılsın, toprağım ıslah edilsin" biçimindeki talebi kabul edildiğinde, mahkeme kararıyla hükmedilen aynen tazmin, fiilen küçük ölçekli bir rehabilitasyondan farksızdır.
IV. Uygulamaya İlişkin Gözlemler ve Usul Hukuku Gerilimi
Uygulamada üç kurumun işleyişi şu tabloya oturur: İdare cephesinde rehabilitasyon, işletme ruhsatının koşulu (m. 24) ve her yıl yatırılan rehabilitasyon bedelinin konusu (m. 13) olarak zarar gerçekleşmeden önce güvence altına alınır; terk aşamasında ise bir yıllık ifa süresi ve ikame ifa-masraf tahsili mekanizmasıyla (m. 32) tamamlanır.
7554 sayılı Kanun'un getirdiği yıllık bedel sistemi, önceki tek seferlik teminat modeline kıyasla rehabilitasyonun finansmanını faaliyet süresine yaymış ve yükümlülüğün ifa edilmemesi halinde üretimin durdurulabilmesi yaptırımıyla sistemi oldukça güçlendirmiştir. Maden Sahalarında Rehabilitasyon Yönetmeliği ise yükümlülüğün zamansal karakterini değiştirerek rehabilitasyonu faaliyetle eş zamanlı yürüyen sürekli bir süreç haline getirmiştir. Bu yönüyle sistem, önleyici ayağını kamu hukukuna emanet etmiştir.
Kişiler cephesinde ise giderim, hemen her zaman nakden tazmin biçiminde gerçekleşir; zira çevre zararlarının önemli bölümü doğası gereği geri döndürülemez niteliktedir. Bu noktada TBK m. 51 ile HMK m. 26 (taleple bağlılık ilkesi) arasındaki usul hukuku gerilimi ortaya çıkar.
Davacı, mülkünün eski hale getirilmesini (aynen tazmin) talep ettiğinde, hâkim bu talebi aşarak kendiliğinden nakden tazminata hükmedebilir mi? Doktrindeki baskın kabule göre, aynen tazmin talebinin maddeten imkânsız olması veya işletmeci açısından ölçüsüz bir külfet yaratması durumunda, hâkim taleple bağlılık ilkesini ihlal etmiş sayılmaz. Aksine TBK m. 51'in verdiği yetkiyle talebin zorunlu alternatifi olan nakden tazminata kendiliğinden hükmedebilir.
Madencilik faaliyetlerinde aynen tazminin sıklıkla imkânsızlaşması veya fahiş maliyetler doğurması, özel hukuk hâkimini ister istemez nakden tazmine yönlendirirken, sahanın fiili restorasyonu görevini tamamen idari bir mekanizma olan rehabilitasyona bırakma eğilimini güçlendirmektedir.
V. Sonuç
Rehabilitasyon, tazmin borcunun hukuki anlamda kurucu bir unsuru değildir; 7554 sayılı Kanun ile değişik Maden Kanunu ve Çevre Kanunu mevzuatı çerçevesinde, zarar, kusur ve illiyet aranmaksızın doğan, idareye karşı ifa edilen ve yıllık rehabilitasyon bedeliyle finanse edilen bağımsız bir kamu hukuku yükümlülüğüdür.
Bununla birlikte üç yönden tazminat hukukuyla temas halindedir:
- Nitelik itibarıyla retrospektif bir eski hale getirme değil, prospektif bir "yeni ve uyumlu hale getirme" süreci olup, eski hale getirme düşüncesinin kamu hukuku eliyle kurumsallaştırılmış bir uzantısıdır. Açık veya kapalı işletmelerde pasanın ve boşlukların eski yerlerine aynen iadesinin aranmaması, bu prospektif ve fonksiyonel restorasyon mantığının en somut teknik delilidir.
- Eş zamanlı yürütülmesi proaktif bir karakter taşıdığından, tazmin edilecek geleneksel zararları fiilen azaltır veya önler.
- Yerine getirilmediğinde ise maliyeti, Maden Kanunu m. 32'deki ikame ifa ve Çevre Kanunu m. 28'deki tehlike sorumluluğu aracılığıyla, kirleten öder ilkesi uyarınca saf ekolojik zararı sıvılaştırarak çevre zararının başlıca hesap kalemi olarak tazminata (kamusal giderim alacağına) dönüşür.
Kısacası rehabilitasyon ile tazminat, ayrı raylarda ilerleyen fakat aynı istasyonlara uğrayan iki kurumdur; çevre zararlarının etkin biçimde giderilmesi, ikisinin birbirinin yerine değil, birbirini tamamlayacak biçimde işletilmesine bağlıdır.