Madencilikte Kamu Yararının Ölçülmesi

Özet:Madencilik faaliyetlerinin hukuki meşruiyetinin temelinde yatan "kamu yararı" kavramı, Türk idare hukuku ve özellikle Danıştay içtihadı bakımından merkezi bir test ölçütü olmasına karşın, uygulamada büyük ölçüde niteliksel ve söylemsel bir tartışma alanı olarak kalmaktadır. Vergi ödendi, istihdam yaratıldı, döviz girdisi sağlandı türünden genel ifadeler, kavramın somut bir ölçüm çerçevesine kavuşturulamamış olmasının doğal sonucudur. Bu çalışma, altın madenciliği özelinde tartışmayı sayısal ve karşılaştırılabilir bir zemine taşıyabilmek amacıyla, kamuya açık finansal tablolardan ve faaliyet raporlarından elde edilebilen on iki temel değişkenden oluşan bir analiz çerçevesi önermektedir. Önerilen çerçeve; efektif vergi yükü, vergiden feragat oranı, devlet hakkı, gelir dağılımı, çevresel maliyet karşılıkları, madenin stratejik niteliği, nesiller arası adalet ve toplumsal rıza göstergeleri gibi birbirini tamamlayan boyutları tek bir analitik şemada birleştirmektedir. Çalışmanın temel iddiası, mevcut hukuki testin ancak bu tür ölçülebilir değişkenler üzerinden uygulanabilir hâle geleceği ve böylelikle idarenin takdir yetkisinin denetlenebilirliğinin artırılabileceğidir.

Anahtar Sözcükler: kamu yararı, altın madenciliği, efektif vergi oranı, devlet hakkı, çevresel rehabilitasyon karşılığı, nesiller arası adalet, ÇED, Danıştay içtihadı.

1. Giriş

Madencilik, doğası gereği yenilenemeyen bir kaynağın geri dönüşsüz biçimde yeryüzünden alınması anlamına gelir. Bu özellik, faaliyetin meşruiyetini her zaman sıradan bir özel teşebbüs etkinliğinin ötesine taşır: Anayasa'nın 168. maddesi uyarınca tabii servetler ve kaynaklar devletin hüküm ve tasarrufu altındadır ve bunların aranması ile işletilmesi hakkı, ancak belirli süre ve şartlarla gerçek veya tüzel kişilere devredilebilir. Bu hüküm, madencilik faaliyetinin sadece bir sözleşme ilişkisi değil; aynı zamanda kamusal bir yetkinin geçici devri olduğunu ortaya koyar.

Bu hukuki çerçeve, faaliyetin "kim için" yapıldığı sorusunu kaçınılmaz biçimde gündeme getirir. İdari yargı, özellikle Danıştay, çevresel etkileri yüksek madencilik projelerinde ÇED kararlarının hukuka uygunluk denetiminde sıklıkla "kamu yararı" testine başvurmaktadır. Ne var ki bu test, çoğu zaman tarafların öne sürdüğü genel ve niceliksel olmayan iddialar üzerinden değerlendirilmekte; vergi ödendiği, istihdam yaratıldığı, ihracata katkı sağlandığı yönündeki argümanlar, çoğunlukla şirket finansal tabloları üzerinden doğrulanmaksızın karine olarak kabul edilmektedir.

Buna karşılık, son yıllarda hem Türkiye'de hem de uluslararası literatürde madenciliğin kamuya net katkısının ölçülebilir göstergelerle test edilmesi gerektiği yönünde bir yaklaşım belirginleşmektedir. Uluslararası Madencilik ve Metaller Konseyi (ICMM) ve Küresel Güvenlik Analiz Enstitüsü (IAGS) gibi kuruluşların çalışmaları, özellikle düşük efektif vergi oranları, yetersiz çevresel rehabilitasyon karşılıkları ve maden kapama yükümlülüklerinin örtülü biçimde kamuya transfer edilmesi olgularını sistematik olarak belgelemektedir. Bu çalışma da benzer bir yaklaşımı, Türkiye'deki altın madenciliği özeline uygulamayı amaçlamaktadır.

Çalışmanın temel iddiası şu şekilde özetlenebilir: Kamu yararı tartışması, ancak somut, kamuya açık verilerden türetilebilen ve karşılaştırmaya elverişli değişkenler üzerinden yürütüldüğünde hukuki ve toplumsal bir denetim aracı hâline gelebilir. Aksi takdirde tartışma, tarafların sayısal verilerle desteklenmemiş söylemleri arasında bir tercihe indirgenmektedir.

2. Hukuki ve Kavramsal Çerçeve: "Kamu Yararı" Testi

"Kamu yararı" kavramı, mevzuatta açıkça tanımlanmamış olmakla birlikte, idari yargı içtihadında istikrarlı biçimde uygulanan bir denetim ölçütü hâline gelmiştir. Kavramın kullanım alanı tipik olarak, somut olayda birden fazla kamu yararının çatıştığı ya da bir kamu yararı iddiası ile temel hak ve özgürlüklerin sınırlanması gerekçesinin karşı karşıya geldiği durumları kapsar. Madencilik özelinde bu çatışma çoğunlukla; ekonomik kalkınma, döviz girdisi ve istihdam temelli kamu yararı iddiası ile çevre hakkı (Anayasa md. 56), sağlıklı bir çevrede yaşama hakkı, su kaynakları üzerindeki kamusal menfaat ve tarımsal sürdürülebilirlik gibi karşı kamu yararları arasında ortaya çıkar.

2.1. Pozitif Hukuki Dayanaklar

Anayasa md. 56 – Herkesin sağlıklı ve dengeli bir çevrede yaşama hakkı.

Anayasa md. 168 – Tabii servetlerin devletin hüküm ve tasarrufu altında olması.

3213 sayılı Maden Kanunu – Ruhsat rejimi, devlet hakkı, çevre ile uyum planı yükümlülükleri.

2872 sayılı Çevre Kanunu ve ÇED Yönetmeliği – Çevresel etki değerlendirmesinin zorunlu unsurları.

5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu – İstisna, indirim ve teşvik rejimi.

Yatırım Teşvik Mevzuatı (Karar ve Tebliğler) – Vergi, SGK ve gümrük teşvikleri.

2.2. Danıştay İçtihadında Kamu Yararı Testi

Danıştay'ın çevre ile ilgili davalarda geliştirdiği yerleşik içtihat, kamu yararının soyut ve ortalama bir kavram olarak değil; somut olayın özgül koşulları içinde tartılması gereken çatışan kamusal menfaatlerin bileşkesi olarak değerlendirilmesini gerektirir. Bu kapsamda mahkemeler çoğunlukla şu hususları gözetmektedir:

Söz konusu projenin yarattığı ekonomik faydanın somut ve ölçülebilir nitelikte olup olmadığı.

Bu faydanın kamuya mı yoksa ağırlıklı olarak özel sermayeye mi aktığı.

Çevresel zararın geri dönüştürülebilir nitelikte olup olmadığı ve bunun bedelinin kim tarafından üstlenildiği.

Yerel halkın, meslek kuruluşlarının ve kamusal niteliği baskın diğer aktörlerin tutumu (toplumsal rıza).

Alternatif çözümlerin/teknolojilerin değerlendirilip değerlendirilmediği.

Gelecek nesillerin hakkının gözetilmesi
Görüleceği üzere bu testin uygulanabilmesi, salt hukuki argümanlarla sınırlı bir değerlendirmenin ötesinde, finansal, çevresel ve sosyolojik göstergelerin sayısal düzlemde ortaya konulmasını gerektirir. Aksi takdirde idarenin ve şirketin söylemi, mahkemenin önündeki tek somut "delil" olma riskini taşır.

3. Problem: Niteliksel Söylem ile Niceliksel Kanıt arasındaki Boşluk

Madencilik tartışmalarında kamuoyu önüne çıkan tipik argümanlar; vergi ödendiği, istihdam yaratıldığı, ihracata katkı sağlandığı, ülkenin döviz ihtiyacına cevap verildiği ve faaliyet sonrası alanın rehabilite edileceği yönündedir. Bu argümanların her biri ilk bakışta kamu yararı yönünden lehte bir önerme gibi görünür. Ancak hiçbiri, kendi başına, finansal tablolardan doğrulanabilir bir büyüklüğe işaret etmedikçe analitik değer taşımaz.

"Vergi ödendi" ifadesi, hangi tutardaki hasılat üzerinden, hangi efektif oranla ve hangi devlet feragatlerinin ardından bu verginin ödendiğini açıklamadıkça, kamu yararı tartışmasında bir veri değil bir slogan niteliği taşır.

Aynı sorun "istihdam" argümanı için de geçerlidir. Bir madenin 500 kişi istihdam etmesi, kamu açısından bu 500 kişinin geçici, taşeron ve düşük ücretli olup olmadığından; her bir çalışan başına kamuya kalan net payın ne olduğundan ve aynı kaynağın işletilmesiyle ortaya çıkan üst düzey menfaat yoğunlaşmasından bağımsız değerlendirilemez.

Bu çalışma, bu sorunu ortadan kaldırmaya değil, fakat tartışmayı veri temelli bir zemine çekmeye çalışmaktadır. Aşağıda önerilen on iki değişken; finansal tablolardan, vergi mutabakatlarından, dipnotlardan ve faaliyet raporlarından doğrulanabilir; dolayısıyla yargısal bilirkişi incelemesine ve kamusal denetime elverişlidir.

4. Metodoloji: On İki Değişkenli Ölçüm Çerçevesi

Önerilen çerçeve beş eksen üzerinde örgütlenmiştir: (A) Mali yük ve kamu geliri göstergeleri, (B) Gelir dağılımı ve istihdam göstergeleri, (C) Çevresel maliyet göstergeleri, (D) Faaliyet raporu kaynaklı ek göstergeler ve (E) Madenin niteliği ve nesiller arası adalet göstergeleri. Tablo 1, on iki değişkenin formülasyonu ve veri kaynaklarını özetlemektedir.

Tablo 1. On iki Değişkenli Analiz Çerçevesi

4.A. Mali Yük ve Kamu Geliri Göstergeleri

Değişken 1 — Efektif Vergi Oranı (Fiilen Ödenen Vergi / Hasılat)

Bu oran, şirketin toplam satış hasılatına oran olarak fiilen nakit çıkışı gerçekleşen vergi tutarını ifade eder. Önemli olan, tahakkuk eden değil; nakit olarak Hazine'ye intikal eden vergidir. Bu nedenle ölçüm, vergi mutabakatı kaleminden değil, doğrudan nakit akış tablosunun "ödenen gelir/kurumlar vergisi" satırından yapılmalıdır. Ertelenmiş vergiler ve karşılıklar bu hesabın dışında tutulur. Oran, devletin maden faaliyetinden fiilen ne kadar gelir elde ettiğini gösterir; düşük değerler kamu yararı argümanını zayıflatır.

Değişken 2 — Vergi Feragat Oranı (İstisna ve İndirimler / Fiilen Ödenen Vergi)

5520 sayılı Kurumlar Vergisi Kanunu'ndaki istisna ve indirimler ile yatırım teşvik mevzuatı kapsamındaki uygulamalar nedeniyle devletin vazgeçtiği vergi tutarının, fiilen tahsil edilen vergiye oranıdır. Mali tablolarda bu bilgi vergi mutabakat tablosundan elde edilir. Oranın 1'i aşması, devletin her 1 TL tahsil ettiği vergiye karşılık daha fazla TL'den feragat ettiği anlamına gelir; bu durum tartışmayı "kamuya katkı" söyleminden "örtülü kamu sübvansiyonu" tartışmasına taşır.

Değişken 3 — Devlet Hakkı / Hasılat Oranı
3213 sayılı Maden Kanunu'nun 14. maddesi uyarınca ödenen devlet hakkı, vergiden farklı bir hukuki kategoridir. Vergi, genel bir mali yükümlülük olarak alınırken; devlet hakkı, kaynağın asli sahibinin (kamu) mülkiyet hakkından doğan asli payıdır. Devlet hakkı, madenin satış tutarı üzerinden değil, ocak başı satış tutarı üzerinden hesaplanmaktadır. Kamu yararının ölçülmesinde ise doğrudan devlet hakkı tutarının değil, bu tutarın hasılata oranının dikkate alınması gerekmektedir. Bu nedenle düşük bir devlet hakkı oranı, sadece bir mali tercih değil; kamunun kendi mülkiyet hakkını yetersiz fiyatlandırması anlamına gelir. Veri, nakit akış tabloları ve maliyet dipnotlarından elde edilir.

Değişken 4 — Toplam Kamu Payı / Hasılat
Efektif vergi ile devlet hakkının toplamının hasılata oranıdır. Bu oran, her 100 birim hasılattan kamuya fiilen ne kaldığını gösteren sentez göstergedir. Karşılaştırmalı analiz için en pratik tek başlıklı ölçüttür; uluslararası benchmark çalışmalarında "Government Take" adıyla yer alan büyüklüğün finansal tablolardan doğrulanabilir hâlidir.

4.B. Gelir Dağılımı ve İstihdam Göstergeleri

Değişken 5 — Gelir Dağılımı Göstergeleri
Gelir dağılımı, kamu yararının çoğu zaman göz ardı edilen bir boyutudur. Bir madenin yarattığı ekonomik değerin, kamu ile özel sermaye arasındaki paylaşımı kadar; özel sermaye içinde de geniş tabanlı bir paylaşımı sağlayıp sağlamadığı belirleyicidir. Bu kapsamda üç alt gösterge önerilmektedir: (a) toplam personel giderlerinin üst yönetime sağlanan menfaatlere oranı; (b) üst yönetim menfaatlerinin hasılata oranı; (c) toplam personel giderlerinin yıllık değişim oranı ile üst yönetim menfaatlerinin değişim oranının karşılaştırılması. Bu veriler, ilişkili taraf açıklamaları ve niteliklerine göre giderler dipnotlarından elde edilir.

Değişken 6 — Kişi Başı Kamu Geliri (Çalışan Başına Kamu Yararı)

Toplam kamu payının (vergi + devlet hakkı) özmal çalışan sayısına bölünmesiyle elde edilen orandır. Bu gösterge, madenciliğin tipik "istihdam yaratma" argümanını analitik bir teste tabi tutar: Yüksek istihdam, kamuya yansıyan paydan bağımsız değerlendirildiğinde yanıltıcı olabilir. Soru, kaç kişinin istihdam edildiğinden çok; her bir çalışan başına kamuya ne kaldığıdır. Düşük bir kişi başı kamu geliri, faaliyetin emek-yoğun bir kamu yararı üretiminden çok; emek-yoğun bir özel sermaye birikim sürecine yol açtığına işaret edebilir.

4.C. Çevresel Maliyet Göstergeleri

Değişken 7 — Çevresel Maliyet Göstergeleri
Çevresel maliyet, üç alt boyutla ele alınmalıdır: (a) Bilançoda ayrılan çevre rehabilitasyonu ve maden kapama karşılığı tutarı; (b) Yıllık toprak hareketi (milyon ton cinsinden); (c) Kullanılan kimyasal yöntem türü (siyanür liçi, ağır metal salınımı potansiyeli vb.). Uluslararası literatürde ICMM ve IAGS raporlarına yansıyan analizler, ayrılan rehabilitasyon karşılıklarının gerçek kapama maliyetinin tipik olarak yüzde 30 ile 60 oranında eksik kaldığını ortaya koymaktadır. Bu eksik karşılık, faaliyet ömrü sonunda doğrudan ya da dolaylı biçimde kamuya devredilen örtülü bir yükümlülüktür. Bu nedenle gösterge, "şirketin ayırdığı karşılık" ile "bağımsız tahmini gerçek maliyet" arasındaki farkı da dikkate almalıdır.

Çevresel rehabilitasyon karşılığının yetersizliği, kamuya açıklanmamış bir vergi ve kamuya devredilmiş bir borçtur. Bu yüklenim, finansal tabloda görünür hâle gelmedikçe, "kamu yararı" testinin çevre ayağı eksik kalır.

4.D. Faaliyet Raporu Kaynaklı Ek Göstergeler

Değişken 8 — Üretim Hacmi ve Fiyat Bağımlılığı
Yıllık altın üretimi (ons), ortalama gerçekleşen satış fiyatı (/ons), faaliyet raporundan doğrulanabilen üç temel veridir. Bu değişkenin amacı, hasılat artışının hacimsel büyümeden mi yoksa fiyat artışından mı kaynaklandığını ayrıştırmaktır. Eğer hasılat artışı büyük ölçüde altın fiyatının küresel yükselişine bağlıysa, bu artışın "şirket performansı" ya da "ülkeye katkı" olarak sunulması analitik olarak yanıltıcıdır; çünkü temel sürükleyici küresel piyasadır ve kamunun bu artıştan elde ettiği pay esas ölçüt olmaya devam eder.

Değişken 9 — Nakit Birikimi ve Kâr Dağıtım Politikası
Dönem sonu nakit pozisyonu, geçmiş yıllar birikmiş kârları ve dağıtılan temettü tutarı bir arada değerlendirildiğinde, zenginliğin nerede biriktiği sorusu yanıtlanabilir hâle gelir. Şirket bünyesinde yüksek bir nakit birikimi, ısrarla düşük tutulan temettü dağıtım oranı ve buna eşlik eden düşük efektif vergi yükü, yaratılan değerin kamuya yansımayan bölümünün şirket içi sermaye birikimine dönüştüğünü gösterir. Bu da gelir dağılımı tartışmasını şirket dışı paydaşlardan, şirket içi sermaye sahibine doğru kaydırır.

Değişken 10 — Toplumsal Rıza Göstergesi
Danıştay'ın "kamu yararı" testinde toplumsal rızanın varlığı belirleyici bir kriterdir. Bu kapsamda faaliyet raporlarında listelenen ÇED iptal davaları, dava açan kurumların sayısı ve niteliği (belediyeler, meslek odaları, barolar, üniversiteler, sivil toplum kuruluşları, yöre dernekleri) önemli bir ampirik veri kümesi oluşturur. Birden fazla kamusal nitelikli aktörün dava açtığı projelerde, toplumsal rıza karinesi zayıflar; bu durum, hukuki test bakımından lehte değil, aleyhte bir parametredir.

4.E. Madenin Niteliği ve Nesiller Arası Adalet Göstergeleri

Değişken 11 — Madenin Stratejik Niteliği ve İkame Edilebilirliği
Kamu yararı değerlendirmesi, salt mali bir hesaplamaya indirgenemeyecek kadar çok boyutlu bir mesele olup üretilen madenin niteliği de bu değerlendirmenin ayrılmaz bir parçasını oluşturmaktadır. Bu çerçevede üç alt boyut öne çıkmaktadır: (a) üretimi yapılan madenin kamu açısından mutlak bir menfaat taşıyıp taşımadığı; (b) söz konusu madenin ulusal ya da küresel ölçekte ikame edilebilir nitelikte olup olmadığı; (c) madenin üretilmemesi halinde kamunun yoksun kalacağı menfaatin niteliği ve büyüklüğü. Stratejik önemi haiz, ikamesi bulunmayan ya da arz güvenliği bakımından kritik nitelikteki madenler ile yaygın biçimde bulunabilen ve kolayca ikame edilebilen madenlerin kamu yararı açısından aynı ölçütlerle değerlendirilmesi isabetli olmayacaktır. Altın özelinde bu sorgulama özellikle anlam kazanmaktadır: Sanayide kritik bir girdi olmaktan çok, büyük ölçüde değer saklama ve mücevher amacıyla kullanılan altının üretilmemesi halinde kamunun katlanacağı fırsat maliyeti, stratejik madenlerle kıyaslandığında oldukça sınırlı kalmaktadır.

Değişken 12 — Nesiller Arası Adalet Göstergesi
Madenlerin yenilenemeyen ve tükenebilir doğal kaynaklar olduğu gerçeği göz önünde bulundurulduğunda, kamu yararı kavramının yalnızca bugünkü nesillerin menfaati ile sınırlı tutulamayacağı açıktır. Sürdürülebilirlik ve nesiller arası adalet ilkeleri gereği, gelecek nesillerin aynı madenden yararlanma hakkı da değerlendirmenin esaslı bir unsuru olarak dikkate alınmalıdır. Bu kapsamda; yıllık üretim hacminin toplam rezerve oranı (rezerv tüketim hızı), mevcut üretim temposuyla madenin kalan ekonomik ömrü ve elde edilen gelirin gelecek nesillere aktarılmak üzere ne ölçüde dönüştürüldüğü (örneğin egemen varlık fonu, altyapı yatırımı, eğitim fonu gibi kalıcı kamusal değerlere kanalize edilen pay) ölçülebilir göstergeler olarak ele alınmalıdır. Bugünün yüksek üretim hacmiyle elde edilen mali katkı, gelecek nesillerin aynı kaynaktan tamamen mahrum bırakılması pahasına sağlanıyorsa, bu durum kamu yararı testinin nesiller arası adalet boyutunda aleyhte bir parametre oluşturur.

5. Sınırlılıklar ve Olası Eleştiriler

Önerilen çerçevenin bilinen sınırlılıkları, dürüst bir analitik tutumun gereği olarak açıkça ortaya konmalıdır.

Veri kaynaklarına bağımlılık: Tüm değişkenler, kamuya açık finansal tablolar ve faaliyet raporları üzerinden hesaplanmakta; halka açık olmayan ya da şeffaflığı düşük şirketler için çerçeve doğrudan uygulanamamaktadır.

Muhasebe tercihlerinin etkisi: Karşılıkların ayrılma politikası, değerleme yöntemleri ve dipnot ayrıntılandırma düzeyi şirketten şirkete farklılaşmakta; bu da karşılaştırılabilirliği sınırlamaktadır.

Çevre maliyetinin örtük niteliği: Çevresel zararın parasal karşılığını tahmin etmek, doğası gereği bir aralık tahminidir; tek bir nokta değeri olarak sunulması yanıltıcı olabilir.

Toplumsal rızanın indirgenmesi riski: Dava sayısı ve davacı niteliği önemli bir göstergedir, ancak rızanın yokluğunu tek başına ölçemez; nitel saha araştırmaları ile desteklenmelidir.

Stratejik nitelik değerlendirmesinin öznelliği: Bir madenin stratejik önemi, dönemin teknolojik ve jeopolitik koşullarına göre değişebilir; bu nedenle değerlendirme statik değil, dinamik bir perspektifle yapılmalıdır.

Buna karşın, bu sınırlılıklar çerçevenin reddedilmesi için değil, geliştirilmesi için bir gerekçe oluşturur. Mevcut "söylem temelli" tartışmaya kıyasla, on iki değişkenli çerçeve, açık eksikliklerine rağmen denetlenebilir, eleştirilebilir ve geliştirilebilir bir yapı sunar.

6. Sonuç ve Politika Önerileri

Bu çalışma, madencilikte "kamu yararı" tartışmasının, ancak somut, kamuya açık ve doğrulanabilir verilerden türetilen değişkenler üzerinden yürütüldüğünde anlamlı bir hukuki denetim ölçütüne dönüşebileceğini ileri sürmektedir. Önerilen on iki değişkenli çerçeve; mali yük, gelir dağılımı, çevresel maliyet, madenin stratejik niteliği, nesiller arası adalet ve toplumsal rıza boyutlarını birlikte ele alarak; yargısal ve idari değerlendirmeye, kamuoyu tartışmasına ve akademik çalışmalara aynı zeminde hizmet edebilecek bir analitik şema sunmaktadır.

Bu çerçeveden hareketle, beş politika önerisi sıralanabilir:

Madencilik şirketleri için, mevcut finansal tablo dipnotlarına ek olarak; ödenen devlet hakkı, ayrılan rehabilitasyon karşılığının hesaplama varsayımları, üst yönetim menfaatleri ve ÇED davaları gibi kalemleri standartlaştıran, sektörel bir kamuyu aydınlatma rehberinin hazırlanması.

MAPEG'in şirketlerin ödediği devlet hakkı oranlarını ve tutarlarını, ticari sır kapsamına girmediği için açıklaması.

Çevre rehabilitasyonu karşılıklarının, bağımsız ve uluslararası karşılaştırmaya açık bir metodolojiyle güncellenmesi; karşılığın hesaplanmasında kullanılan varsayımların ÇED raporları ile entegre biçimde kamuoyu denetimine sunulması.

ÇED süreçlerinde, "kamu yararı" iddiasının yalnızca söylem düzeyinde değil; en azından bu çalışmanın önerdiği türden ölçülebilir göstergelerle desteklenmesi şartının aranması.

İdari yargıda bilirkişi incelemeleri için, çatışan kamu yararlarının somut göstergelerle değerlendirilmesini sağlayacak ortak bir metodolojik çerçevenin oluşturulması; böylece tartışmanın her davada sıfırdan kurulmaması.

Kısaca: Kamu yararı, ölçülebilir bir kavram hâline getirildiği ölçüde, hukuki bir test olarak işlevini yerine getirebilir. Bu çalışmanın önerdiği on iki değişkenli çerçeve, tartışmayı slogan düzleminden veri düzlemine taşıyan bir başlangıç adımı olarak değerlendirilmelidir.