Türkiye’de Madencilik Ekonomisi ve Kamu Gelirlerinin Analizi: 2011–2024 Dönemi Devlet Hakkı Gelirlerinin Yapısal Karakteristiği ve Mevzuat Etkisi

Türkiye’de Madencilik Ekonomisi ve Kamu Gelirlerinin Analizi:

2011–2024 Dönemi Devlet Hakkı Gelirlerinin Yapısal Karakteristiği ve Mevzuat Etkisi

Yazar: Ömer Günay
Maden Mühendisi & Hukukçu, Ankara Barosu

Öz

Madencilik sektörü, yeraltı kaynaklarının ekonomik hayata kazandırılmasının yanı sıra, devletin egemenlik hakkına dayalı olarak elde ettiği mali gelirler kanalıyla kamu bütçesi için stratejik bir öneme sahiptir. Türkiye’de maden istihracı yapan gerçek veya tüzel kişilerin Maden Kanunu uyarınca devlete ödemekle yükümlü olduğu "Devlet Hakkı", sektörün mali takibinde en somut göstergelerden biridir. Bu çalışmada, Maden İşleri Genel Müdürlüğü (MAPEG) tarafından yayımlanan 2011–2024 dönemi devlet hakkı tahakkuk verileri ile aynı döneme ait metalik maden üretim tonajları, altın fiyatları ve yasal oran değişiklikleri analitik bir yaklaşımla incelenmiştir. Çalışmanın temel amacı, cari (nominal) verilerin ötesine geçerek kamu gelirlerini Yurt İçi Üretici Fiyat Endeksi (Yİ-ÜFE) ile reel hale getirmek; bütçe gelirlerindeki artışın arkasındaki kök nedenlerin fiziksel üretim genişlemesinden mi, küresel emtia fiyatlarından mı yoksa idari-hukuki müdahalelerden mi kaynaklandığını tespit etmektir.

Anahtar Kelimeler: Maden Hukuku, Devlet Hakkı, Yİ-ÜFE, Metalik Maden Üretimi, Cumhurbaşkanlığı Kararları, Kademeli Oranlar.

1. Giriş ve Hukuki Altyapı

Anayasa’nın 168. maddesi uyarınca, servet ve kaynaklarının aranması ve işletilmesi hakkı Devlete aittir. Devlet bu hakkını belli bir süreyle ve hukuki şartlarla kurulan ruhsat hukuku dahilinde özel veya kamu teşebbüslerine devredebilir. Bu devrin iktisadi bir karşılığı ve devletin mülkiyet/egemenlik hakkının bir tezahürü olarak 3213 sayılı Maden Kanunu’nun ilgili hükümleri kapsamında "Devlet Hakkı" tahakkuk ettirilir.

Maden Kanunu’na göre devlet hakkı, madenin ocak başı satış bedeli üzerinden hesaplanan bir mali yükümlülüktür. Ancak bu hesaplama doğrusal (lineer) bir yapıda olmayıp, iki dinamik kaldıraçla yönetilmektedir:

1. Kademeli (Artan Oranlı) Matris: Özellikle kıymetli metallerde ve sanayi hammaddelerinde, ürünün küresel borsa fiyatı yükseldikçe devletin alacağı pay yüzdesi de basamak atlayarak artmaktadır.
2. Yürütme Organının Düzenleme Yetkisi: Maden Kanunu'nun 14'üncü maddesi uyarınca Cumhurbaşkanı, devlet hakkı oranlarını maden gruplarına göre %25 oranında artırma veya azaltma yetkisine sahiptir.

Bu iki hukuki mekanizma, makroekonomik dalgalanmaların ve üretim tonajlarının devlet hakkı gelirleri üzerinde karmaşık, asimetrik ve doğrusal olmayan etkiler yaratmasına yol açmaktadır.

2. Metodoloji ve Veri Seti

Çalışmada veri tutarlılığını sağlamak amacıyla iki temel veri seti çapraz analize tabi tutulmuştur:

1. Mali Veriler: MAPEG tarafından ilan edilen 2011–2024 yılları arası "Tahakkuk Eden Devlet Hakkı Bilgileri" baz alınmıştır.
2. Üretim Verileri: Aynı döneme ait "Metalik Maden Üretimleri (Ton)" serisi kullanılarak hacimsel değişiklikler izlenmiştir.

Enflasyonist etkilerden arındırılmış gerçek satın alma gücünü ve bütçe hacmini görebilmek adına, nominal devlet hakkı tutarları TÜİK tarafından yayımlanan 2003=100 tabanlı Yurt İçi Üretici Fiyat Endeksi (Yİ-ÜFE) Yıllık Ortalama Endeks serisi kullanılarak deflete edilmiş ve en güncel tam yıl olan 2024 yılı baz fiyatlarına indirgenmiştir. Dönüşümde aşağıdaki formül uygulanmıştır:

Reel Değer (Yıl) = Nominal Değer (Yıl) x [Yİ-ÜFE (2024) / Yİ-ÜFE (Yıl)]

3. Cari (Nominal) ve Reel Devlet Hakkı Gelirlerinin Karşılaştırmalı Analizi

Maden ekonomisinde cari rakamlar üzerinden yapılan değerlendirmeler, özellikle yüksek enflasyon dönemlerinde hacimsel ve yapısal gelişimleri gizleme veya olduğundan büyük gösterme riski taşır.

Aşağıdaki tablo ve grafik, yerel para birimindeki nominal tırmanış ile kamu gelirlerinin gerçek satın alma gücü (reel değer) arasındaki farkı net bir şekilde ortaya koymaktadır:

Tablo 1: 2011-2024 Dönemi Nominal ve Reel Devlet Hakkı Değerleri (x1.000 TL)

Grafik 1: Devlet Hakkı Nominal ve Reel Eğilim Karşılaştırması

Tek bir zaman ekseni üzerinde nominal ve reel eğriler çizgisel olarak takip edildiğinde, iki veri seti arasındaki makasın ve 2024 baz yılına doğru birleşme karakteristiğinin yapısı açıkça görülmektedir:

Grafik 1 tetkik edildiğinde; nominal eğrinin 2021 yılı sonrasında hiperbolik bir hızla dikleştiği görülmektedir. Ancak Yİ-ÜFE deflatörü uygulandığında elde edilen eğri (reel), devlet hakkı gelirlerinin gerçek satın alma gücünün 2019–2022 yılları arasında aslında 16-17 milyar TL bandında yatay ve stabil bir seyir izlediğini ispatlamaktadır. Bu durum, bütçedeki asıl hacimsel sıçramanın ve yapısal kırılmanın 2021 yılından itibaren başladığına işaret etmektedir.

4. Değişim Karakteristiğini Belirleyen Faktörler ve Korelasyonlar

Devlet hakkındaki bu değişimlerin arkasındaki itici güçleri analiz etmek amacıyla, veriler kıymetli metallerin piyasa değeri, fiziksel istihraç tonajları ve mevzuat müdahaleleri ile ilişkilendirilmiştir.

4.1. Altın Fiyatları ve Enflasyon Etkisi

Yapılan istatistiksel analizlerde, yerel piyasadaki Gram Altın (TL) fiyat seyri ile Nominal Devlet Hakkı arasında %99,7 oranında kusursuz bir pozitif korelasyon tespit edilmiştir. Enflasyondan arındırılmış reel değer ile altın fiyatları arasındaki korelasyon ise %79,2 ile yine oldukça yüksek bir düzeydedir.

Aşağıdaki Grafik 2, başlangıç noktası (2011) 100 baz puan kabul edilerek iki endeksin artış hızını kıyaslamaktadır:

Grafik 2: Devlet Hakkı Gelirleri ile Altın Fiyatı Artış Trendleri

Bu yüksek paralellik, devlet hakkı matrahının temelini oluşturan ocak başı satış bedellerinin doğrudan döviz kuru ve uluslararası emtia borsalarına bağımlı olmasından kaynaklanır. Yerel para birimindeki değer kayıpları ve küresel altın rallileri, tahakkuk eden bütçe gelirini geometrik olarak büyütmektedir. Ancak 2021 sonrasındaki ayrışma, sisteme dışsal bir müdahalenin olduğunu göstermektedir.

4.2. Fiziki Üretim Tonajları ve Yasal Oran Artışları İlişkisi (Fiyat - Hacim - Mevzuat Makası)

Devlet hakkının asıl yapısal karakteristiği, fiziksel üretim tonajları ile karşılaştırıldığında açığa çıkmaktadır. 2011 yılında 26,4 milyon ton olan toplam metalik maden üretimi, 2024 yılında 49,8 milyon tona ulaşarak yaklaşık 2 kat fiziksel büyüme göstermiştir. Aynı dönemde devlet hakkının reel değeri ise 3,2 kat artmıştır.

Aşağıdaki çift eksenli (Dual-Axis) grafik, reel gelirler ile üretim tonajları arasındaki korelasyonu ve özellikle son yıllardaki yapısal ayrışmayı gözler önüne sermektedir:

Grafik 3: Reel Devlet Hakkı Gelirleri ile Metalik Maden Üretim Tonajlarının Tarihsel Karşılaştırması

Grafik 3 incelendiğinde iki çok önemli karakteristik kırılma göze çarpmaktadır:

1. Hacimsel Uyum (2015–2020): Toplam metalik maden üretimi ile reel devlet hakkı tam bir paralellik arz etmektedir. Bu evrede kamu gelirlerinin büyüme karakteri üretim hacmi odaklıdır.
2. Mevzuat ve Fiyat Odaklı Ayrışma (2020–2024): Yeşil kesikli çizgi ile gösterilen Altın (metal) üretimi 2020 yılında 42,10 ton ile zirveyi gördükten sonra 2024'te 31,65 tona sert bir düşüş kaydetmiştir. Normal şartlarda üretimin bu denli düşmesi devlet hakkını aşağı çekmeli iken, reel devlet hakkı eğrisi yükselişini sürdürerek rekor kırmaya devam etmiştir.

Bu hacimsel daralmaya rağmen yaşanan yukarı yönlü sapmanın arkasında, makroekonomik fiyat hareketlerinin yanı sıra doğrudan yürütme organının yasal oran müdahaleleri yer almaktadır. Nitekim zaman dizini incelendiğinde şu kararların grafik eğimleri üzerinde doğrudan çarpan etkisi yarattığı görülmektedir:

• 19 Ağustos 2021 (Karar No: 4384): IV. Grup madenler arasında yer alan alüminyum, bakır, çinko, demir, krom ve kurşun madenlerinin devlet hakkı oranları %25 artırılmıştır.
• 13 Mayıs 2022 (Karar No: 5553): Artırım kapsamı genişletilerek 1'inci, 2'nci, 3'üncü gruptaki diğer madenler ile 5'inci grup madenlerin tamamında devlet hakkı oranları yine %25 artırımlı uygulanmaya başlanmıştır.

Grafik 1 ve Grafik 3'teki çizgilerin 2021 ve 2022 yıllarında neden radikal bir açıyla dikleştiği bu yasal düzenlemelerle tescillenmektedir. Üretici borsa fiyatı bazında zaten üst basamaklara tırmanırken, bir de bu çıplak oranların yasal olarak %25 zamlanması (örneğin %10'luk bir yükümlülüğün %12,5'e çıkması), fiziksel üretimdeki düşüşü tamamen absorbe etmiş ve kamu adına rekor bir gelir hacmi doğurmuştur.

5. Tartışma ve Sonuç

Grafiklerin çapraz analizinden elde edilen bulgular, Türkiye’de madencilik devlet hakkı gelirlerinin değişim karakteristiğinin zaman içinde "üretim odaklı büyümeden, parasal ve idari-hukuki (fiyat ve yasal oran artışları) odaklı büyümeye" evrildiğini göstermektedir.

2021–2024 yılları arasında altın üretimi tonaj bazında ciddi şekilde gerilemesine rağmen reel devlet hakkının artmaya devam etmesi, sadece uluslararası piyasalardaki ons/kur rallisiyle değil, peş peşe yayımlanan Cumhurbaşkanlığı Kararları ile açıklanmalıdır. Devlet, fiyat artışlarının getirdiği doğal matrah genişlemesiyle yetinmemiş; Kanun'un verdiği yetkiyi kullanarak pay alma katsayısını (oranını) sektör genelinde %25 oranında büyüterek idari-mali bir koruma kalkanı ve gelir çarpanı yaratmıştır.

Sonuç olarak; Türkiye’de maden bütçe gelirlerinin sürdürülebilirliği, fiziksel üretim arzından ziyade dönemsel emtia hareketlerine ve idari düzenlemelere bağımlı bir karakteristik sergilemektedir. Kamunun madencilikten elde ettiği gelirlerin uzun vadeli istikrarı için, sadece borsa ve vergi oranlarına dayalı konjonktürel dinamiklerin değil, yeraltındaki fiziksel istihraç kapasitesinin ve katma değerli uç ürün üretiminin sürdürülebilir bir çizgide tutulması yasal ve iktisadi bir zorunluluktur.

Kaynakça

1. MAPEG (Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü), 2011–2024 Yılları Arası Devlet Hakkı Bilgileri Raporu (devlethakkı.png).
2. MAPEG (Maden ve Petrol İşleri Genel Müdürlüğü), Tarihsel Metalik Maden Üretim İstatistikleri Tablosu (metalık maden.png).
3. TÜİK (Türkiye İstatistik Kurumu), Yurt İçi Üretici Fiyat Endeksi (Yİ-ÜFE) Tarihsel Yıllık Ortalama Verileri (2003=100).
4. TCMB (Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası), Tarihsel Altın Piyasası ve Yıllık Ortalama Fiyat Serileri.
5. 3213 Sayılı Maden Kanunu m. 14 hükümleri.
6. T.C. Resmî Gazete, 19.08.2021 tarihli ve 4384 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı.
7. T.C. Resmî Gazete, 13.05.2022 tarihli ve 5553 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı.